domingo, 30 de decembro de 2018

Os pesadelos de Antón. Conto para tempos de ilusión.

.




Son Antón, un raparigo de pouco máis de oito anos, de pelo crecho, poucos folgos e contados amigos. Vivo coa miña familia nunha casiña de pedra que semella unha caixa de zapatos cuberta cunha pucha, afundida nunha fraga atravesada por un pequeno regato no que recollemos a auga para as nosas necesidades máis básicas. Durmo a rentes de miña irmá Ledicia, nun cuarto ben pequecho con paredes de madeira que nalgún tempo tiveron cor e agora viraron esbrancuxadas. Durmimos en dúas camas estreitas separadas por unha pequecha mesiña de castiñeiro que fixera o noso avó, sabe Deus cando.

Deitabamos cedo, a luz eléctrica non sabemos como é na nosa aldea e temos que valernos de candís ou velas ata que encartamos os nosos corpiños debaixo das mantas. Enriba da mesiña de noite pousamos con moito mimo un orixinal transistor que nos trouxera o noso tío Herculano dunha das súas viaxes polo estranxeiro. Funcionaba con pilas e del saían máis ruídos cá palabras. Porén, preto da medianoite eramos quen de escoitar nidiamente algúns daqueles programas noitébregos que ofrecían compaña e remedio á soidade dos seus seareiros.

Sempre rifabamos polo mesmo, pola maldita radio. Cada quen tiraba por aquel misterioso aparello para a súa almofada. Os dous gustabamos daquelas historias e no meu caso, aquelas confesións xeralmente de ton desventurado axudábame a enfiar o sono que case sempre remataba nunha fábula medorenta que aniñaba no meu caletre ata ben cerca do amencer. 

Ledicia, máis espelida ca min, empregaba os métodos máis sofisticados para acabar todas as noites privándome do final daquelas historias radiofónicas. Se berraba quedaba coma un mexeriqueiro e se me rebelaba non tiña nada que facer fronte á aqueles brazos fortes coma buxos de miña irmá. Xa que logo, a meirande parte das noites remataba durmindo entre os saloucos producidos pola miña asma e a perrencha que me supoñía perderme aqueles chismes dos adultos. 

Ledicia era unha rapaza traballadora que participaba da vida labrega sen ningún espavento nin escrúpulo. Desde ben noviña era quen de manexar con donaire o sacho, a gadaña e o fouciño. Eu, pola miña idade e sobre todo polo enfermizo que saín, abondábame con alindar as dúas vacas que tiñamos ou facer algún que outro mandado á tenda, ou á casa dalgún parente ou veciño. Ás veces axudaba á miña nai a cocer o pan; xuntándolle a leña ou repañando os garamallos que empregaba para barrer o forno cando estaba xa ben quente. Como premio, ás veces, facíame unha bóla de manteiga e azucre. Tamén axudaba nas misas dos domingos. Daquel emprego lembro as propinas que me daba o crego especialmente no tempo de defuntos, por apuntar nuns anaquiños de papel os responsos que a veciñanza pagaba e encargaba ao crego para que logo recitara no cemiterio. Ás veces tamén traía para a casa algúns cachos de obleas que non precisaba.

Pola contra, miña irmá fachendeaba con aquela forza descomunal que desprendían os seus brazos nas labores da labranza e que lle permitían sacar adiante o traballo que os nosos pais, xa anciáns, non daban feito. A afouteza con que enfrontaba as máis variadas faenas permitíalle desfrutar antes cós demais do tempo de lecer, do que apreixaba cada minuto con auténtica paixón. 

Aquela actitude tan positiva seríalle recompensada pola súa madriña Xenerosa cun agasallo tan orixinal coma inesperado: unha espléndida bicicleta, de marca BH e cor azul. Tiña o cadro curvado para que mesmo puidese pedalear con saias. Lembro como meu pai lle ensinou, agarrándoa polo asento, a dar os primeiros paseos pola corredoira que tiñamos diante da casa. Non tardou en soltarse. Aquel xenio que movía o motor da súa vida tamén lle serviu para superar o novo adestramento, nun abrir e pechar de ollos. En menos dunha semana xa estaba desprazándose autonomamente ata a vila máis próxima na procura doutras diversións e doutras amizades. As súas longas pernas e aquel corpo tan ben feito dábanlle unha chularía case obscena. 

A min tíñame abraiado aqueles rápidos avances na súa aprendizaxe, pero tamén preocupado polo seu desmesurado atrevemento que, efectivamente, axiña se convertería no primeiro desacougo familiar. Ocorreu un domingo, a finais do verán, nunha daquelas viaxes festeiras que facía ata a vila. Cando o sol ía desmaiando, acostumaba a volver á casa retorcendo a súa graciosa figura enriba da súa prezada bicicleta. Pero ese domingo non volveu á hora acordada.

Mamá dispuxo a mesa para cear falando entre os dentes, pola preocupación e polas sospeitas de que a nosa Ledicia atopara unha amizade perigosa naqueles paseos dominicais pola alameda vilega. Meu pai, home de poucas palabras, leaba con parsimonia un cigarro con aquel tabaco de picadura que sacaba con mimo dun paquete cadrado de ton verdoso cun debuxo enorme dunha aguia, que el chamaba Cuarterón. Aparentaba calma porque tiña toda a confianza posta na súa pequena, pero a preocupación comíalle o corazón.
A noite botou o seu pano mouro enriba da aldea e coa mesma decidimos saír na súa procura. Miña nai levaba un candil nunha man e un caxato na outra, meu pai alumeaba diante cunha vella lanterna de gas e eu seguía os seus aloucados pasos apoiado nun pequecho bastón que fora de meu avó, o indiano. 

Papá, despois de botar a chave á porta, dixo solemnemente:


      - Hai que ir buscala. Hóubeselle facer de noite sen decatarse.
      - Ti sempre defendendo a esa tarambaina da túa filla, contestou mamá.
      - Cala muller!. Un descoido teno calquera. Estaría paseando e botouse a noite enriba e     


agora ten que vir empurrando a bicicleta porque non ve ben o camiño.
     - Non ve!. Nin oe!. Nin fai caso a ninguén, volveu a rosmar miña nai.


Eu, calado coma un defunto, pechaba aquela familiar confraría, morto de medo por se se achegaba algún can, ou calquera outro bicho dos que aniñaban na miña aloucada mente infantil. Camiñaba de présa detrás de meus pais envoltos nun sixilo case fantasmagórico. Só se escoitaban os ruídos da noite: as avelaíñas, as curuxas e os mouchos que ían cambiando de árbore en árbore na procura da súas vítimas, as ramas enleándose unhas con outras e o rañar dos nosos zocos contra os pedregullos daquela escarapelada estrada. 
Pasaban as horas, devorabamos os quilómetros, esculcabámonos na escuridade na procura dalgunha resposta á nosa crecente desesperación. 

        -  A este paso, xa logo chegamos á vila!. Haberá que avisar á Garda Civil.
        - Non desesperes, muller. Aínda ha de aparecer
  - Puido quedarse na casa da súa tía a   

         durmir - dixen eu - tentando botar un raio de esperanza naquelas almas en pena.

Cruzamos cunha moto. Era Asterio, o ferreiro de Roibás. Parou uns metros más adiante e tordeando volveu sobre o seus pasos ata atoparse connosco. 

             - Que facedes por aquí a estas horas?
- Nada, home, nada. A pícara, que se lle fixo de noite na vila e vén na bicicleta soa…
- Pois eu non vin a ninguén no camiño. Claro que eu, xa sabedes, só miro para adiante porque xa me chega dabondo con ver o camiño coa que levo…


Aquela resposta envolta nun noxento cheiro a viño déixonos aínda máis preocupados polos perigos que a noite agochaba con personaxes coma aquel borrachón que babexaba en troques de falar coma os homes. 
A lúa asomaba ás veces entre os nubeiros daquel verán, que se despedía paseniñamente, e debuxaba nas nosas esbrancuxadas facianas imaxes de medo e tristura. 

      Uxía: é máis de medianoite e deixamos a casa soa. A nena quedouse na vila con  
       alguén. Mañá aparecerá pola mañá. Temos que volver.
  - Estás tolo coma ela!. Como imos deixala aquí no medio desta noite pecha vendo a xente que anda por estes camiños!.
  - Non sexas teimuda muller. Non hai máis que facer por hoxe. O neno ten frío e medo. As vacas están soas. O lume quedou aceso. A casa abandonada.
  - Si mamá. Volvamos para a casa. Se lle pasara algo xa nos terían avisado, razoei eu, morto de frío e medo.


Miña nai turrou e turrou para continuar coa busca. Papá, que tiña moi mal xenio, comezou a botar lume por aquela boca de tal xeito que collín medo e botei a correr diante deles ata que case tropezo co Avelino de Sinforosa, un veciño medio pailaroco que vivía preto do Igrexario. Saía detrás dunha sebe e pareceume que suaba e tremía batendo coma un tolo unha vella lata de conservas, daquelas redondas que, ás veces, tiñamos na casa para xantar con patacas cocidas. Os ollos saíanlle das cuncas e cantaruxaba unha cantiga que eu xa escoitara algunha vez aos máis vellos.

  -  Gazafello, gazafello, gazafello, ven ao rego!…

Axiña se achegaron meus pais ata aquel malpocado e paifoco veciño. 

  - Vaites, vaites, Avelino, meu santo, deixa xa de facer o papaleisón e volta para a casiña. 
Non ves que eses animais non existen?. Meu pobre!, dixo meu pai colléndoo polos ombreiros. 

  - Quen che puxo a buscar tal cousa, meu ben?, borboriñou miña nai.

A min, deume gañas de rir a esgalla, pero a tensión e o medo non me permitían mover os labios. Limiteime a contemplar a escena sen pestanexar e só se me ocorreu preguntarlle a aquel miñaxoia:

  - Viches polo monte á miña irmá Ledicia?. 
  - Non, non… repetía amedrentado.

Collemos a aquel infeliz da man e seguimos o noso camiño de volta á casa, coa cabeza posta na tarambaina da nosa familia. Ao pasar por diante da taberna de Sampaio, meu pai achegouse á porta para empurrar para dentro, con moi malas pulgas, ao Avelino, que foi recibido entre risadas e alegre rebumbio. 
Sen o máis mínimo comentario seguimos o noso camiño de volta. O coñecemento dos campóns que se debuxaban baixo a luz da lúa e o fumegar dalgunhas casas coñecidas espantaron o medo do meu esmagado corpiño. Porén, a fatiga e a humidade da noite espertaron a miña asma bronquial. Quería acelerar o paso pero atafegábame e as sombras de meus pais íanse borrando diante de min. Comecei a suar en frío, a cabeza estoupábame coa dor e decidín tirarme ao chan. De socato espertei alporizado coa voz e as risas de miña irmá 

  - Onde vas toliño?. Que fas no chan, Antón?


Outra vez!. Volvera a ocorrer. Aqueles programas de radio nocturnos volveran a producirme outro terrible pesadelo. Suando coma un cavador volvín para a miña cama, tapeime coas mantas e escondín a cabeza para non morrer de vergoña, diante da protagonista do meu desacougante soño.

------------------------------


Texto: Emilio Castro Fustes
Debuxo: E.C.F.







venres, 28 de decembro de 2018

A mesa redonda sobre o Camiño dos Arrieiros, broche de ouro das I Xornadas de Terras do Ortegal


Bernardo Penabae, Vanesa Trevín e Xosé María López


A mesa redonda sobre o Camiño dos Arrieiros (entre As Pontes e Bares) celebrada o pasado xoves 27 de decembro no Teatro de Beneficencia foi o broche de ouro co que remataron as I Xornadas de Terras do Ortegal adicadas aos Camiños que pasan pola comarca. Anteriormente se celebraron sesións no Barqueiro, o pasado 21 de decembro, sobre o Camiño a Santo André de Teixido, e  no mesmo teatro o pasado 30 de novembro sobre o Camiño a Compostela pola Mariña e o Ortegal.

Mapa do Camiño dos Arrieiros.
Fonte: Liga Céltica galega
A presentación estivo coordinada polo profesor e investigador Bernardo Penabade, e na mesma participaron Vanesa Trevín, na súa condición de arqueóloga e investigadora sobre o camiño, así como Xosé María López Ferro, das Pontes, xestor cultural e investigador sobre esta ruta centenaria.

Moi interesante e excelente acollida de público a mesa redonda sobre o Camiño dos Arrieiros (As Pontes-Bares polo monte Caxado) celebrada onte, 27.12 no teatro de Beneficencia de Ortigueira baixo a organización de Terras do Ortegal. Trala presentación do prof. Bernardo Penabade, a arqueóloga.

Trala presentación sempre amable, pero rigurosa, o profesor Penabade deu paso a Vanesa Trevín, que fixo un repaso pola características arqueolóxicas desta ruta, marcada por unha abundancia de restos megalíticos moi notable, salientando que foi Federico Maciñeira, o noso insigne historiador, o primeiro en catalogar a abundantísima riqueza arqueolóxica da zona.En canto a datos máis recentes, fixou como documento imprescindible a análise realizada polo profesor Carlos Otero Vilariño, da universidade de Santiago.
O auditorio do Teatro de Beneficencia cunha boa entrada de público
Xosé María López, pola súa parte, fixo unha exposición centrada na forma de reactivar esta ruta, e de poñela en valor; resumiu con acerto as normas que a nivel internacional hai para o recoñecemento destes camiños, e deu conta da súa experiencia en diversas plataformas (Canto Máis?, Hume, ...) en recuperar este camiño. Foi a súa unha disertación con abundantes imaxes fotográficas, e a entrega aos asistentes de dúas publicacións sobre o Camiño dos Arrieiros: unha Guía Didáctica, e un Guieiro, un tríptico elaborado pola Liga Céltica Galega, no que se describen as diferentes etapas do camiño, que entre Bares e As Pontes acada unha lonxitude de case 50 km.
Para rematar, Xosé María lanzou a proposta da conformación dunha plataforma conxunta entre representantes dos tres concellos polos que atravesa o camiño, isto é, As Pontes, Ortigueira e Mañón, con colectivos interesados polo patrimonio dos tres concellos e outras entidades, de cara a elaborar un proxecto conxunto de recuperación da ruta. A sesión rematou cun animado debate.

Pola nosa parte, agradecer a todos os reñatores e público asistente ás tres sesións o noso agradecemento, e tamén indicar que estas I Xornadas de Terras do Ortegal contaron cunha subvención da deputación da Coruña, o apoio dos concellos de Mañón e Ortigueira e a colaboración da asociación Nordés. Vaia o noso recoñecento a todos eles.






martes, 18 de decembro de 2018

Unha estrela ao Norte: o belén de Camilo Díaz Baliño

Belén da Igrexa de Ortigueira. (Foto: Iria Rivera)


O belén da Igrexa de Ortigueira foi deseñado e realizado por Camilo Díaz Baliño, artista adicado á pintura, á escenografía, ao deseño gráfico, ao gravado e á literatura. Díaz Baliño pertencía a unha familia na que enxergaban os lazos de Ferrolterra pola súa nai, Camila Baliño, e das Terras do Ortegal polo seu pai, Germán Díaz. O seu nacemento en Ferrol en 1889, o traslado de toda a familia á Coruña, onde naceu o seu desexo de ser artista, e a apertura do seu Taller de Escenografía y propaganda en Santiago de Compostela en 1920, son o xermolo que levarían a súa celebridade debido ao seu traballo artístico, en particular co seu contrato co concello de Santiago e co empresario Isaac Fraga. Foi tamén Santiago a cidade onde naceu o seu fillo Isaac Díaz Pardo en 1920.


Camilo Díaz Baliño no seu taller. 1921. Foto: Ksado.
Publicada no Nº 201 da revista Vida Gallega
Durante a súa carreira artística Díaz Baliño realizou, dende 1919, lenzos, deseños de encabezamentos para prensa e revista, ilustracións para publicacións, carrozas simbólicas de cerimonia, escenografías para teatro, danza e música, decoracións para embelecer teatros, cartaces para empresas, congresos ou días festivos. Os seus cartaces, escenografías e caracterizacións para a Coral de Ruada e as súas xiras levaron a coñecer e admirar a súa figura non so en España, senón tamén en Sudamérica, conseguindo unha fama internacional. Obras coma estas son o alicerce polo que era coñecido e respectado. 
Foi precisamente nos anos 20 cando o artista recibiu o encargo de realizar un belén para a Igrexa de Ortigueira. A asociación apostólica local Hijas de María púxose en contacto con el e levou a cabo todo o proxecto, sendo finalizado en 1924. Trátase dun belén de proporcións considerables, que serviría de precedente para o belén da Grande Obra de Atocha na Coruña en 1927. Ambos conteñen unha ambientación inspirada no Antigo Exipto, como unha cultura evocadora da era do nacemento de Cristo. Sen embargo o belén de Ortigueira resulta en varios aspectos dunha maior complexidade; Belén está representada entre montañas, árbores frondosos (nos paneis laterais) e caducifolios nas teas pintadas en tres distancias que serven para proxectar profundidade. 
Tríptico dos Homes de Brigantia. Circa 1919-1922.
Camilo Díaz Baliño. Técnica: Óleo sobre lenzo.
Medidas: 147 x 50,5 cm. Legado de Isaac Díaz Pardo

As casas, muros e pontes son de dura pedra, ao estilo da arquitectura civil do Ortegal. O artista trasladou un ambiente, unha natureza e unha estética que coñecía profundamente, posto que pasaba dende a infancia longas temporadas en Ortigueira e quixo establecer unha relación íntima entre a representación da Natividade e o espazo ao que ía ser destinada. Pero tamén persoal por todo canto nutrira nel o Ortegal.

Belén de Ortigueira. 1924.
Recompilada por Isaac Díaz Pardo. Fondo IDP,
Cidade da Cultura. Santiago de Compostela.
As cores son un dos elementos mais destacados deste belén. Nel conviven cores fortes contrapoñéndose, pero a vez resultan perfectamente combinados. Todo está enmarcado polas figuras situadas no primeiro plano: nos laterais, en forma de pilóns de templos exipcios, os profetas Isaias e Miqueas que anunciaron a vida de Cristo e o lugar de Belén. Na parte superior o deus Jepri, símbolo do Sol ao amencer e por ende, de inmortalidade. Na parte inferior a deusa Nut, divinidade da Noite, a través de quen o Sol renacía.

A deusa aparece ademais coas ás abertas, o que na relixión exipcia viña a significar o recibimento da deusa das almas dos mortos. Ela completa o simbolismo de morte e renacemento, sumado as figuras dos profetas.
Escenografía final para o canto do Himno galego do Coral de Ruada.
Colección privada. Exposta hoxe en Son de Galicia.
Canto, música, baile e teatro dos coros Toxos e Froles,
Cántigas da Terras, Coral de Ruada e Cantigas e Agarimos.


Todo está unido coa filacteria situada sobre o estandarte pintado, no que lese “Gloria in excelsis Deo”: Gloria a Deus. Todo está conformado no estilo do artista, alimentado polo Romanticismo e polo Modernismo, o que coa súa crecente xeometrización e sinxeleza, fan del un artista en liña co Art Decó. Pero tamén coas vangardas rusas como as consagradas nas escenografías de Leon Bakst nos Ballets Rusos ou nas pinturas de Nikolái Roerich. É por iso que esta obra é unha das pezas mais emblemáticas do artista.

---------------
Camilo Buenaventura Díaz Baliño naceu en Ferrol o 14 de xullo de 1889. Morreu asasinado en Sáa, Meixide, Palas de Rei, o 14 de agosto de 1936. Fonte: Wikipedia
----------------

Texto: Iria-Friné Rivera

Iria-Friné Rivera dictou o pregón de Nadal na igrexa parroquial de Santa Marta de Ortigueira o pasado 1 de decembro. O texto do mesmo foi publicado no semanario local LVO no números de 7.12.18, 14.12.18.
O texto aquí publicado foi elaborado pola propia autora expresamente para publicar na web de Terras do Ortegal.




mércores, 24 de outubro de 2018

Santa Marta e a lenda do «bicho da Barra» en Ortigueira.

Bicho da igrexa de Ortigueira. Imaxe en madeira
do séc. XVII




No concello de Ortigueira, a dous quilómetros e medio da vila de santa Marta, é dicir, da capital do municipio, atopamos a parroquia de Luama. Esta parroquia carece de igrexa parroquial e a súa freguesía é anexa da de Santa Marta. Una das praias de Luama é a de MorouzosPraia de mar aberto, de augas limpas e cristalinas e de áreas finas e mouras. Esta praia, ademais das dunas e o piñeiral, ten unha barra1.

As xentes dos distintos lugares desta parroquia e os seus veciños de Laxás, vivían felices e contentos cos seus traballos, que consistían principalmente en cultivar as terras, coidar os viñedos, mariscar e alindar os rabaños de ovellas nos xuncais preto de Laxás. Por suposto, tamén descansaban e se divertían. Un día, entrada xa a primavera, e disto hai xa moitísimos anos, uns rapaces que estaban alindando as ovellas no xuncal, leváronse un susto tremendo. Era á tardiña, entre o lusco e fusco, o ceo púxose mouro con ameaza de chuvia. De súpeto, comezou a levantarse un temporal e o mar a embravecerse.
Areal de Laxás (esquerda, ao fondo)
e Morouzos (dereita)

Os rapaces oíron un ruxido estrano que viña do lado da illa de san Vicente. Miraron cara onde viña o ruído e viron que polo medio do mar avanzaba cara o areal, e seguindo o vaivén das furiosas ondas, un bicho moi raro. Primeiro, sorprendéronse, pero non lle colleron medo, máis cando o tiveron cerca quedaron aterrados.
Aquel ser era un monstro, parecía un dragón, pero tiña un rabo coma se fora unha serpe; estirábao e enrolábao en espiral cada vez que collía pulo para se mover. Tiña unha especie de ás semellantes as dun morcego xigante. As súas robustas patas remataban en fortes gadoupas curvas. Na cabeza relucíanlle os ollos coma se fosen brazos. As fortes mandíbulas da súa boca estaban armadas de aguzados dentes, e de cando en cando, botaba bafaradas de lume.
Este animal raro e monstruoso, que xurdiu como por encanto nas embravecidas ondas do mar, avanzou dando grandes saltos pola praia ata chegar ao Xuncal, onde estaban os rapaces, e nun santiamén devorou un par de  ovellas, sen que os mozos puideran facer nada para llo impedir, xa que o ataque fora rápido einesperado. Coa mesma rapidez e axilidade coa que se achegou a terra, tomou o camiño de retorno, mergullándose e desaparecendo na espuma da forte ondada.
O susto daquel día só foi o comezo, pois aquel terrible animal, que mesmo parecía saído do inferno polas fumaredas que botaba pola boca, aparecía case todos os días sobre a mesma hora. Cada vez que aparecía facía a súa trasnada (de aí que moita xente lle chamara «o trasno») devorando animais. Algunha vez a punto estivo de atacar seriamente ás persoas.
As xentes de Luama e de Laxás estaban atemorizadas e antes de anoitecer xa se metían nas casas e trancaban as portas. Aínda así seguían tendo medo pois algúns veciños dicían que o oían andar retellando por riba dos seus tellados. A este diabólico ser comezou a chamarlle a xente «o trasno» e «o bicho da Barra», xa que foi pola zona da Barra por onde apareceu.
Os de Santa Marta ao principio pensaban que era un conto que se inventaran os de Luama, de aí o dito «A xente da Vila que diga o que queira, pero eu vin o bicho da Barra choutar pola tremoeira».
A xente comezou a decatarse da gravidade do caso e puxéronse a cavilar o que podían facer para matar ao famoso bicho. Xuntáronse os veciños e acordaron que os homes máis fortes, armados con mocas e fouciños, irían esperalo, e cando aparecese, atacaríano. Así foi, mais cando o viron aparecer comezaron a recuar e ao ver que se aproximaba a eles fuxiron espavorecidos ao tempo que invocaban á patroa, santa Marta, para que os librase do monstro ou, polo menos, que lles dese forza e valor para poder loitar contra el.
Imaxe de Santa Marta. Igrexa de Ortigueira
Aínda ben non acabaran de facer esta petición, e coma se dun soño se tratase, ou dun milagre, viron que na praia, non lonxe deles, e a poucos pasos do bicho, estaba santa Marta , que colleu o hisopo que levaba nunha man e meteuno dentro do caldeiriño, do acetre, que levaba na outra, cheo de auga bendita. Fixo co hisopo unha cruz no aire, sobre o bicho, ao mesmo tempo que o salpicaba coa auga que levaba dentro.


Cando esta auga rozou a pel daquel monstro, este perdeu os bríos, quedou como aparvado, e pouco a pouco foise transformando nunha especie de nube que se foi alongando ata desaparecer no horizonte.
Dende entón, santa Marta, ademais de levar nas súas mans o acetre e o hisopo, tamén leva ao seu carón a figura dun dragón.
Esta lenda é a que se coñece polos nosos lares, transmitida de boca en boca e de xeración en xeración. Trátase dunha lenda popular, e tamén, dado o seu contido, dunha lenda fantástica. En parte podemos considerala relixiosa, xa que polo medio anda santa Marta co seu caldeiriño cheo de auga bendita. Quizais tamén estea relacionada con aquela outra do monstro do lago Ness, de Escocia.

Barra: baixo fondo sedimentario paralelo á costa. Rompemento regular das olas en forma de bucles, distribuídas en liñas paralelas próximas á beira. Tamén é a zona onde se exerce dito fenómeno.

-------------------------- 
Texto: Carmen Gómez Martínez, mestra.
Fotos: F. Xavier Martínez Prieto (1 e 3), párroco. 





xoves, 18 de outubro de 2018

Pioneiras II: María Luisa Cao Prieto, a primeira muller universitaria de Ortigueira


.


As mulleres na universidade
Os datos de que dispomos hoxe, que difundimos con certa precaución, á espera de que calquera nos poida corrixir, permítennos dicir que foi María Luisa Cao Prieto a primeira muller nacida no concello de Ortigueira que realizou estudos universitarios. Este dato inclúe ao actual concello de Cariño e non sabemos se tamén de todo o Ortegal. María Luisa, ou Sisa, como era coñecida no ambiente familiar, naceu en Santa Marta hai exactamente 100 anos: en outubro de 1918, o dia 9 deste mes.
É sabido que as mulleres tiveron vedada ou restrinxida a educación superior ata tempos non moi lonxanos; en España, ata o segundo decenio do pasado século XX (Real Orde de 8 de marzo de 1910). Ata entón, únicamente podían acceder a certas carreiras ou profesións, como enfermaría ou maxisterio, que se ben hoxe son universitarias, naqueles tempos eran alleas á Universidade. Certo é que xa no último terzo do século XIX houbo excepcións -fabas contadas- con mulleres de toda España que lograban acceder á Universidade. En Galicia, a primeira titulada universitaria foi Manuela Barreiro Pico (1877-1953), nacida en Viveiro e que se licenciou en Farmacia en 1900, e abreu unha farmacia en Ribadeo en 1901.
A familia Cao-Prieto
María Luisa era a primoxénita do matrimonio formado por Vicente Cao López Isabel Prieto Cao, sendo os seus avós paternos Manuel Cao Martínez e Gregoria López López; os avós maternos eran Andrés Prieto Fernández e María Josefa Cao López. Sisa tería cinco irmáns máis: Ramón (nac. 1923, e falecido ese mesmo ano), Sara (nac. 1919), José Manuel Vicente (nac. 1921), Gonzalo (nac. 1924) e María Isabel (nac. 1926), estes últimos coñecidos no ambiente familiar e veciñal como Sarola, Tito, Chalo e Lulú.
Actual nº 86 da avda. Escola de Gaitas, onde se
situaba a casa co comercio e vivenda
da familia Cao-Prieto
O pai, nacido en 1870, era de San Adrián, mentras que a nai era de Santa Marta, onde nacera en 1897. D. Vicente estivera en Cuba, e cando regresou casou en 1917 con Isabel Prieto Cao, que curiosamente era a súa sobriña, polo que a parella tivo que pedir a pertinente autorización eclesiástica, que lles foi otorgada (tamén é certo que a relación de consanguineidade era atípica). Entre ambos había unha diferencia de idade notable, 28 anos, pero que non resultaba extrana nesa época. D. Vicente tiña unha tenda de alimentación na estrada que cruza Ortigueira -hoxe avenida Escola de Gaitas- no actual número 86, contigua á ferretería Prieto, rexida naquel momento por Gonzalo Prieto Cao, irmán da súa muller.
Gonzalo Prieto Cao, dono da ferretería Prieto,
e tío de María Luis Cao Prieto

No exterior da tenda eran habituais sacos de castañas pilongas, hoxe pouco frecuentes para alimentación, pero si daquela. Home afable, non era ríxido na medida dos produtos que vendía, e cos nenos era afectuoso e regaláballes uns caramelos grandes, denominados na época caramelos rusos (*). Lamentablemente faleceu de forma repetina a víspera de Noiteboa do ano 1936 -mal ano, pois foi o do estallido da Guerra Civil- deixando á sua viúva, Isabel, con 5 fillos, todos menores de idade, se ben a filla maior estaba xa na universidade. A sua muller encargaríase da tenda, pero pouco despois tería que cerrala. 
Estudios de María Luisa Cao
Sisa destacou desde moi nova nos estudios, con gran aplicación e intelixencia, como aínda lembran algunhas compañeiras súas vivas. O día 1º de xuño de 1929 fai no instituto da Coruña o exame de Ingreso para acceder ao bacharelato, que seguirá durante 5 cursos, do 29-30 ao 33-34, seguramente na Academia de Bacharelato que tiña o vista de Aduanas de Ortigueira, D. Ricardo Añino, no 1º andar da casa da Cordeira, no Cantón ortigueirés. Con todo, os exames debía facelos a final de curso no Instituto Concepción Arenal de Ferrol, mixto nesa época; no seu currículo destacan 9 Sobresaíntes e 3 Matrículas de Honra. O título de Bacharelato seríalle expedido polo rectorado da universidade de Santiago o 8 de novembro de 1934.
Meses antes, aínda con 16 anos, comezara xa -con matrícula Oficial- a carreira de Ciencias, en realidade de Ciencias Químicas, que era a única especialidade que se impartía en Santiago. Aproba con comodidade as 4 asignaturas do primeiro curso -selectivo para varias carreiras- e de maneira máis brillante aínda o curso seguinte:
    Expediente académico
    da alumna María Luisa Cao Prieto
    1º curso(1934-1935)
  • Matemáticas Especiais: Aprobado
  • Xeoloxía: Notable
  • Bioloxía: Notable
  • Química Experimental: Sobresaínte

        2º curso(1935-1936)
  • Física Teórica e Experimental: Aprobado
  • Química Analítica I: Notable
  • Matemáticas II: Sobresaínte
  • Química Inorgánica I: Sobresaínte con
    Matrícula de Honra
Terminado o curso en xuño do 1936, pouco despois estalla a Guerra Civil tralo levantamento de Franco, co que se pechan as universidades; a final dese ano terá lugar un suceso que marcará a vida familiar: o 23 de decembro. como xa dixemos, falece de forma repetina o pai, Vicente Cao, á idade de 65 anos. Sisa, tal vez polas dificultades económicas familiares, non se pode reincorporar á universidade cando remata a guerra en abril do 39; non se examina en xullo do 39, nin se matricula dos cursos Intensivos que se lles ofreceron aos estudantes universitarios para rematar pronto as súas carreiras e cubrir os baleiros de licenciados que provocara a guerra; nunca volve á Universidade. 
Edificio central da Universidade de Santiago,
onde se impartían os estudos de Ciencias
De feito, durante a guerra, tal vez a partir do curso curso 37-38, foi contratada como profesora na Academia de bacharelato Santa Marta, dirixida polo reverendo D. Jesús Márquez Cortiñas. Alí estaría apenas dous anos, pois as desgrazas familiares continúan: Sisa e o seu irmán José Manuel Vicente morrerían de tifus(**) en xaneiro e febreiro de 1940.  Tras isto, a nai, afectada de depresión, marcha coa filla pequena, Isabel, e con Sara e Gonzalo, para Coruña.
Vaia por tanto a nosa lembranza e aplauso para María Luisa Cao Prieto, a primeira muller de Ortigueira en facer estudios universitarios, pero que non puido rematar; teremos que espera ata 1943 para que unha muller de Ortigueira obteña un título universitario, asunto do que falaremos nunha proxima ocasión.
A irmá pequena da familia, Isabel Cao Prieto, foi asimesmo unha excelente estudiante: tiña varias carreiras: Química, Farmacia e Óptica, e quizáis tamén a de Perito Mercantil (que se realizaba na Escola de Comercio), se ben realizou os estudos universitarios a partir da segunda metade dos anos 40, e polo tanto, sen o carácter de pioneira da súa irmá e doutras ortigueiresas.
Notas
(*) Na época eran moi habituais apelacións xeográficas como bocadillos holandeses, empanadillas monfortinas e outras .
(**) Ortigueira tivo varios episodios de tifus nos anos 40; falamos do tifus exantemático, transmitido polos piollos; o máis grave foi a epidemia que tivo lugar en 1949, que causou 7 mortos, e que foi estudiada polo médico cariñés Adolfo de la Lama e Lago en varios artigos, traballos interesantes e hoxe difíciles de atopar.

Bibliografía
  • Archivo Histórico da Universidad de Santiago. Expediente académico de Maria Luisa Cao Prieto. Legaxo 194/8
  • Casals, Quintí. El acceso de las mujeres a la Universidad en España: el caso de las primeras universitarias leridanas (1882-1920).CIAN Vol 20, No 2 (2017). CIAN-Revista de Historia de las UniversidadesUniversidad Carlos III de Madrid. Accesible en: https://e-revistas.uc3m.es/index.php/CIAN/article/view/3943
  • Fernández Garcia, Isabel: Manuela Barreiro Pico. Ribadense destacada. Primera Licenciada en Farmacia de Galicia (1900). Deputación Provincial de Lugo. 2017.
  • de la Lama e Lago, Adolfo: Cloromycetina y recidivas tíficas. Med. Esp. Nov 1949.


-----------------


Texto: Xosé Mª Torres
.







luns, 8 de outubro de 2018

Exposición de pintura de Sergey Sozonov: "La Chica del Pazo"


.



O pasado venres, 5 de outubro, tivo lugar a inauguración da exposición de pinturas de Sergey Sozonov, titulada "La Chica del Pazo" no claustro superior da Casa Consistorial de Ortigueira. 
Sozonov, como moita xente  sabe, é un ruso -nacido na lonxana Yakutia- que desde 2008 reside en Ortigueira, no Baleo, en concreto, tras abandonar Moscú, onde residía e traballaba no mundo da publicidade. Chega a Ortigueira coa idea de poñer en marcha un hotel de turismo rural, se ben tópase coas dificultades burocráticas habituais en España, e coa consabida resistencia dos galegos a ceder as súas terras, aínda que estén improductivas.
Sen abandonar o seu proxecto inicial, adícase a pintar, a dar clases de pintura e a integrarse na zona onde vive: así, ademáis dos necesarios cursos de lingua española -que xa iniciara en Rusia- cursou cursos de galego, o que merece o noso aplauso.
É un pintor novel, se ben xa realizou desde 2008 exposicións en Rusia e Galicia; en Ortigueira ten feito xa dúas exposición nos anos 2015 e 2016. Neste ano de 2018,  en que xa particioara noutra exposición en febreiro, compartida con Diego Dopico, reseñada neste blogrepite outra vez en Ortigueira, onde a falta de autoridades ou expertos que louvasen a súa obra, foi o propio pintor quen fixo a presentación dos cadros expostos; e fíxoo dunha maneira moi persoal: lendo a historia da "Chica do Pazo", unha serie de pinturas inspiradas nunha visión dunha muller nun pazo non identificado, pero real, da nos comarca.
A súa formación universitaria de xornalista nótase na facilidade coa que escribe este fermoso relato, onde cada apartado do relato se corresponde cunha pintura en concreto, e que transcribimos tal cual foi escrito:
Nota: os cadros que ilustran esta entrada do blog non se corresponden coa serie de "La chica del Pazo".


La Chica del Pazo

En el valle, escondido de las miradas indiscretas por viejos robles y castaños, un Pazo abandonado vivió lentamente su vida. Los matorrales de zarzamora y hiedra enredaban las puertas forjadas, saltando casualmente sobre una pared de mampostería cubierta de musgo y líquenes, que rodeaba la casa y las dependencias. El Pazo ha estado vacío por un largo tiempo, pero estaba vivo. Durante los inviernos largos y lluviosos se congelaba, encogiéndose de la humedad penetrante. En las primaveras y los veranos se despertaba, calentaba sus vigas de castaño y bruñidas tablas de parquet de roble. En el otoño sus ojos miopes miraban a través de las opacas ventanas al patio, sin darse cuenta de cómo los frutos amarillos del viejo manzano caían sobre el camino de piedra cubierto de maleza ...

1. Y un día, tal vez sucedió en verano, o tal vez en otoño, el Pazo sintió que no estaba solo; como si una larva grande de un insecto escarbase en la viga hecha de un único tronco de castaño, algo respiraba, moviéndose, algo vivo. En el gran salón del segundo piso, debajo de los rayos cálidos del sol del mediodía, la Chica dormía en el piso de roble...

Soñando el dia
Óleo sobre lienzo, 100x67 cm

(2016-2017)

2. Apareció de la nada, como si el viento trajese la semilla alada de un arce a través de una ventana rota. Y al igual que una semilla, cayó en el suelo cálido y húmedo,  el destino cobró vida, y pronto su presencia insufló vida al viejo Pazo. Los días fueron reemplazados por la noches, los aguaceros resonantes de invierno cedieron al tañido de las lluvias de primavera ... La Chica y el Pazo navegaban a lo largo del río del tiempo como un barco fantasma con las velas perdidas hace mucho tiempo …

Espera del tiempo 
Óleo sobre lienzo, 60x80 cm
(2016)


3. La calma del mar dormido, escondida de todos los patrones del mundo por densas y pegajosas nieblas. Nadie jamás encontraría el tesoro de un barco hundido en la intemporalidad ...
Medallón
Óleo sobre lienzo 70x100 cm 
(2017)

4... Si por la voluntad del destino la perla no esta en su hora para acercarse a la luz ... ¿Qué la atrae? ¿Cuáles son los enjambres de coloridas mariposas que estallan en sus sueños?

Presentimiento
Óleo sobre lienzo, 56x79 cm
(2016-2018)

5. Es el momento de metamorfosis. Una mariposa aparece de la larva. Una mujer nace de la niña.
Nacimiento de Venus
Óleo sobre lienzo, 80x120 cm
(2017)

6. El faro de la pasión es el más brillante de la noche. A través de borrascas y tormentas eléctricas, a través del olvido y la decadencia, el rayo de amor conduce la nave hacia la bahía de salvación. Pero los abrazos de la deseada solo por un momento, sacia el hambre del marinero, y, despertando, vuelve a emprender su viaje ...

Pasión
Óleo sobre lienzo, 80x160 cm
(2017)

7. ... ¿Es una realidad o un sueño? ¿Qué fué? El juego de su propia imaginación, o revivido por el capricho del Pazo, ¿Es uno de sus antiguos habitantes? ¿Qué bello príncipe ha visitado esta casa en tiempos inmemoriales?
Despertamiento
Óleo sobre lienzo, 80x100 cm
(2017-2018)

8. Existe la creencia de que los viejos espejos lo saben todo. Caras, eventos, vidas: sus reflejos están impresos para siempre en plata mate. Y si conoces el hechizo, el espejo te responderá ...
El espejo
Óleo sobre lienzo, 100x70 cm
(2018)

9.
La Chica del Pazo
Óleo sobre lienzo, 80x100 cm
(2018)
-------------------

Texto: Xosé Mª Torres
Fotos: Xosé Mª Torres