luns, 18 de xuño de 2018

Concurso de marcapáxinas sobre Elena Quiroga

Deseño gañador
Finalistas do concurso
O pasado 27 de abril celebrouse na Biblioteca Municipal de Ortigueira unha charla sobre Elena Quiroga, a autora da novela Viento del Norte, coa que gañou o Premio Nadal 1950. A charla foi impartida polo profesor Alfredo Torres Bouza, co obxectivo de festexar o Día do Libro 2018.

Como actividade complementaria, a Biblioteca organizou, coa colaboración do CEIP José María Lage e do Concello, 0 XII Concurso de Debuxo en formato Marcapáxinas, entre o alumnado de Primaria do colexio. Terras do Ortegal, que colaborou na organización da charla foi invitada a participar neste fermoso concurso para integrar parte do xurado, formado por:
- Rocío Fernández Sanesteban, profesora e directora do CEIP.
- María del Mar Fdez. Polo, profesora do mesmo centro.
- Angel Novás, concelleiro.
- Xosé María Torres, de Terras do Ortegal.

Exposición na Biblioteca Municipal de todos os deseños
que participaron no concurso
O deseño do marcapáxinas tiña que aludir á escritora, Elena Quiroga, ao título da obra, "Viento del Norte", ao pazo de Brandaliz, onde se desenvolve a trama da novela, ou a Ortigueira. Todos estes motivos foron explicados aos alumnos pola concelleira de Cultura, Vanesa Trevin, en charlas impartidas aos diferentes grupos na Aula CEMIT.
Tras duras deliberacións -non foi fácil elexir entre tanto talento creativo- os gañadores foron:

- 1º Premio: Tomás López Castiñeiras, de 6º curso
- Finalist 1º-2º cursos: Valentina Calvín Durán.
- Finalista 3º-4º cursos: Xián Pena Barcón
- Finalista 5º-6º cursos: Ángela Suárez Pernas

Todos eles recibiron un lote de libros adquiridos polo Concello, e entregados polo alcalde nun acto celebrado no Colexio. Parabéns aos gañadores e a todos os alumnos que participaron no concurso!







xoves, 14 de xuño de 2018

David Fojo Salgueiro, brillante xornalista, un futuro avogado truncado pola Guerra Civil

David Fojo Salgueiro en su imprenta

David Fojo Salgueiro, nacido o 7.06.1917, é o primoxénito do xoven matrimonio formado por Jesús Fojo Díaz (1896-1969) e Carmen Salgueiro Salgueiro (1900-1968), ambos naturais de San Adrián de Veiga. Os seus avós paternos eran David Fojo Díaz, dono da imprenta e fundador de La Voz de Ortigueira, e Serafina Díaz Lage, que serían o seus padriños de bautismo (os avós maternos xa faleceran). Un dos bisavós paternos era José Fojo Fernández.
O fogar ten 4 retoños máis: Jesús (militar de Aviación, héroi de guerra na Segunda Guerra Mundial no frente ruso, formando parte da División Azul e despois da Lexión Azul; alí recibirá unha Cruz de Ferro do Exército alemán), Leonisa, Manuel e Vicente.
Primeiro exemplar de La Voz de Ortigueira. Ano 1916.
É certamente abondoso o recoñecemento que se ten feito de David Fojo Salgueiro como empresario, editor e como xornalista -o último, o libro sobre o "Impacto da prensa local na configuración do tecido social e político. O caso de La Voz de Ortigueira”, editado en 2017 pola deputación da Coruña- pero pouco se ten escrito sobre o seu recorrido académico na universidade, estudiando Dereito durante dous cursos, un recorrido truncado pola guerra civil.
Estudiante na facultade de Dereito de Santiago
Segundo o seu expediente académico do Arquivo Histórico da universidade de Santiago (Legaxo 437, nº 8), David fai o bacharelato no instituto da Coruña, onde o finaliza no curso 33-34, se ben o título correspondente levaría a data do 21 de maio de 1935, emitido pola universidade do distrito, a de Santiago, como era habitual na época. 
Cabeceira do expediente académico do alumno
da facultade de Dereito David Fojo Salgueiro. AHS


En setembro de 1934 inicia as clases na facultade de Dereito compostelán, instalada no primeiro andar do edificio central da Universidade (de feito a praza que ten diante leva precisamente por nome "praza da Universidade”), un edificio do século XVII de estilo neoclásico, de imponentes columnas, hoxe sede da facultade de Xeografía e Historia. Alí tiñan asimesmo a súa sede o Rectorado, as oficinas da universidade, a facultade de Filosofía e Letras, e a de Ciencias; Farmacia e Medicina eran as únicas que tiñan edificios propios aparte. 

Expediente académico do alumno da facultade
de Dereito David Fojo Salgueiro. AHS
David acomete alí dous cursos académicos, o 34-35 e o 35-36, afrontando no primeiro ano as asignaturas de Dereito Romano, Historia Xeral do Dereito e Economía Política; no segundo ano, ademáis de aprobar con resolución as dúas asignaturas que lle quedaran pendentes do ano anterior, completa sen problemas en xuño as tres que compoñen o segundo curso: Dereito Civil, Dereito Canónico e Dereito Político. Voltaría a Ortigueira co curso limpo e disposto a continuar en setembro coa súa carreira de Dereito. Pero apenas un mes despois de rematar o curso, o 18 de xullo estalla a rebelión militar; as universidades cérranse, entre outras cousas porque a maioría dos seus alumnos varóns deben incorporarse a filas. 
Carreira militar
Por motivos que veñen relatados no libro do historiador cedeirés Xosé Manuel Suárez "O Alzamento do 36 no norte da provincia da Coruña”, David e o seu irmán Jesús deciden incorporarse a filas como voluntarios; a súa primeira acción de guerra ten lugar en Cedeira, cando o 26 de xullo, domingo, van a someter á vila ortegana onde se formara un Comité de Resistencia sontra a sublevación militar: 
"David Fojo é rápidamente ilustrado de como disparar un fusil e xunto con vinte voluntarios falanxistas máis, dirixidos por un garda civil de Ortigueira chamado Félix de Benito [véxase nota ao final]. Cando o vehículo chega a Cedeira, a tropa de Ferrol xa está tirando pasada a ponte sobre o río Condomiñas
A súa carreira militar é algo coñecida: accede directamente, como universitario ao grao de Alférez Provisional (que tiña como requisito ter 18 anos cumpridos e ter rematado o bacharelato), seguramente tras pasar un breve tempo nalgunha das academias que a tal efecto se estableceron en varios lugares de España, o máis seguro é que fose na Coruña, onde coincidiron os dous irmáns Fojo co santiagués Xerardo Fernandez Albor. Daquí derivaría unha longa amizade entre David e o que sería Presidente da Xunta de Galicia que estaba baseada non en afinidades políticas -que tamén- senón en experiencias de xuventude. 
David máis tarde ascendería a Tenente Provisional, facendo unha carreira no Exército de máis de 11 anos; o seu periplo militar que o conduciría por diversos lugares de España e Marrocos, remata cando regresa a Ortigueira; aqui casa coa ortigueiresa María Bouza Cabarcos o 12 de novembro de 1947, en cerimonia oficiada por D. Jesús Márquez Cortiñas, á sazón ecónomo da parroquia de Santa Marta; Maruja, cos seus pais xa falecidos, elixiría como madriña da cerimonia á sua prima Purita Bouza Fernández.
A súa condición de ex-militar sempre a tivo a gala, e seguro que tivo grande satisfacción -se ben non sabemos se David tivo algo que ver- cando ao novo colexio de E.X.B de Ortigueira, inaugurado en 1973 se lle impuxo o nome de "Alférez Provisional” (hasta 2004, en que cambiaría polo de "José María Lage”, en honra dun mestre ortigueirés de principios de século) e que un pequeno monumento metálico, hoxe eliminado, presidira a rotonda que hai delante do antiguo Escolar.
Reflexión final
Porque decide matricularse en Dereito? Non o sabemos, pero algo podemos aventurar; por un lado a xa longa tradición na súa vila natal; por outro, o feito de ser fillo dun empresario, para quen ter coñecementos legais sempre sería de utilidade
Non sabemos que destino tería David como futuro avogado, nin tampouco a aplicación que fixo dos coñecementos adquiridos na facultade. Si podemos, con todo, aventurar, que o paso pola universidade lle proporcionaría unha sólida formación humanística, que el completaría despois, e que se notaría despois nos centos, tal vez miles, de artigos que publicaría no seu propio semanario, e no labor de apoio a escritores que editaron libros na sua imprenta e ao mecenado que realizou editando separatas gratuitas a non poucos colaboradores do semanario.
----
Nota.: Félix de Benito García. Madrileño, formárase na escola da Guardia Civil de Valdemoro, sendo destinado a Ortigueira. No verán do 36 chegaría a visitalo a súa irmá Rosario, funcionaria da Dirección Xeral de Seguridade, co seu fillo Justo de Benito, o que sería despois xuiz, onde os colleu a Guerra Civil. Segundo diversas lembranzas familiares, Félix de Benito contribuiu á salvación de varias persoas de índole republicana ou esquerdista na zona, acusación realmente grave naqueles momentos

-------------------------

Texto: Xosé María Torres


martes, 12 de xuño de 2018

Presentación de libros sobre San Andrés de Teixido

Foto: Diego Dopico


Pouco máis se pode falar de Santo André de Teixido en canto á súa situación xeográfica e tamén no que atangue ós milleiros de viaxeiros e turistas que se achegan até este recuncho do noso país. O que se ten escrito arredor del e da súa maxia enche andeis enteiros das bibliotecas, mais o misterio que leva consigo segue a fomentar as historias e, por riba de todo, lendas que leva o camiño de Santo André ó seu carón; por iso, a curiosidade e interese que agroma ó escoitar o nome de Teixido foi dabondo para que o venres día 8, o Salón de Plenos do Concello ortigueirés se enchera de xente disposta a escoitar ós intervintes no faladoiro.
A Fundación Santo André de Teixido naceu no 2016 coa idea de lle dar outra volta ó inesgotable tema do que estamos a falar, e o seu cometido conta coa inestimable axuda de Garañón Editora para darnos a coñecer o seu traballo. A Asociación Terras do Ortegal, sabedora da labor desenvolvida por eles, e tendo coma interese común darlle un pulo ó Camiño de Santo André, coma ven de demostrar cunha xuntanza reivindicativa do mesmo diante do antigo Hospital de San Roque, non dubidou en lles propoñer un faladoiro no que puideran expoñer as súas obras.
O resultado foi este agradable parladoiro, no que, despois da presentación dos conferenciantes polo concelleiro Juan Cao, coma representante do Concello, Francisco Javier Martínez Prieto, coma historiador e directivo de Terras do Ortegal, logo de relacionar o acontecido en Santo André coa Orde de San Xoán, non dubidou en recoñecer a inxente labor de Federico Maciñeira a prol do tema da reunión, pois é preciso, incidiu, recuperar os roteiros e a historia, moitos deles xa esquecidos pola perda e destrución dos arquivos; son grupos, engadiu, coma esta Asociación, os que poden darlle continuidade e revitalizar todo o relacionado con Teixido; as mesmas palabras de agradecemento foron para a editorial Garañón.
Pedro X. Blanco Llano, director de Garañón, e tamén vicepresidente da Fundación, falou do nacemento da mesma, fai dous anos, coma un esforzo con vontade de facer chegar ó maior número de xente posible, quizais unha quimera, todo o que teña que ver con Santo André e o seu Camiño. Falou de Santo André e da súa importancia, incidindo en que é anterior no tempo a Compostela, a súa creación tivo que ver có telúrico, coa simple conexión do home coa terra na que vivía, e polo tanto, non precisa dunha creación imposta para arranxar problemas da sociedade do momento, coma ben puido ocorrer en Compostela. Están tan mergullados en Teixido, que o feito de poñerlle o nome de Garañón á editora non responde á unha casualidade, senón que ven sendo unha homenaxe ós garañóns que corren pola Capelada.

Os libros editados
Xa metidos nos tres libros protagonistas do acto: “San Andrés de Teixido. Historia, leyendas y tradiciones”, de Maciñeira; “Viaje a A Capelada y su Santuario de San Andrés de Teixido”, de Antonio Rodriguez; e “Concurso fotográfico Camiño a Santo André de Teixido 2017”, reportaxe fotográfica, Pedro Blanco comentou que, no caso de Maciñeira, quixeron facer unha edición digna do autor na que, ademais, non dubidaron en incluír, no comezo do libro, unha carta de Fermín Bouza Brey, na que explica, ás claras quen foi e o que conseguiu Maciñeira, aventurándose tamén nalgún comentario arredor de Maciñeira coma sufridor do réxime ditatorial que lle tocou vivir nos seus últimos anos.
O segundo libro, naceu dunha casualidade, en concreto duns folios que tiña Rafel Usero, Cronista Oficial de Cedeira,  que lle deixaran no ano 1976 e que tiña esquecidos nun caixón; son as letras, engadiu, dunha persoa que goza ó máximo ó descubrir Santo André de Teixido e o seu territorio, da súa paisaxe, da xente que atopa, dos montes, do saber popular… unha vez recuperado o texto non dubidaron en sacalo á luz, aínda que non foron quen de dar co autor destas letras ateigadas de agarimo.
O terceiro ven sendo unha ampla interpretación de todo o que se pensa pode ter relación có Camiño. É o resultado dunha convocatoria fotográfica e o acadado coa dita certame.
Ó final do parladoiro, os oíntes participaron coas súas opinións, nas que quedou clara a necesidade de reivindicar este Camiño, até o punto de relacionalo, sen dúbida, có de Santiago, este último produto da complicada necesidade, e aquel do sinxelo maxín do home. 

-------------------------

Texto: Manel Bouzamayor.


luns, 28 de maio de 2018

Nas orixes da industria conserveira no Ortegal


Na Fábrica Vella (no Areal de Cedeira),
Eduardo Couto sobe un caldeiro de auga
 para as 
tinas


A industria conserveira desenvolveuse con moito pulo na comarca. Só entre Cedeira e Cariño chegou a haber preto de dúas ducias de fábricas, entre conserva en aceite, salgado e fariña de peixe -e mesmo escabicheiras (vinagre)-. 
Os inicios veñen de moi lonxe no tempo. Xa antes da romanización se conservaban os alimentos en olas de barro, mergullándoos en aceite, sal ou viño. No século XVIII os comerciantes cataláns que chegaban ás nosas costas vendendo os seus produtos, cargaban os barcos de sardiña salgada para a volta. Axiña viron o negocio e decidiron instalarse acó, investindo capital para introducir melloras técnicas e en infraestruturas, tanto na pesca coma no proceso de salgadura, aumentando a rendibilidade. Eran os "fomentadores". Con todo, houbo tamén familias empresariais galegas que participaron activamente na dita modernización.
Contra o final dese século e primeiros do XIX desenvolveríase a industria conserveira na Bretaña francesa e no País Vasco como hoxe a entendemos: en caixa hermética. Porén, unha súbita crise da sardiña nas costas do Golfo de Vizcaya, por volta do 1880, lévaos á formación de sociedades mixtas que comercializan baixo as marcas francesas, na altura xa recoñecidas internacionalmente. Con produto e envasado galegos, dan unha nova puxanza industrial ao sector. Andando o século XX as empresas autóctonas recuperan a súa autonomía financeira e comercial, e créanse outras novas.
Na Fábrica Vella (no Areal de Cedeira), que nun tempo sería de Leopoldo Rubido (pai), Eduardo Couto sobe un caldeiro de auga para as tinas, onde van lavar as sardiñas recente quitadas da salmoira que dúas raparigas, aprendices, traen no cesto. Do pozo sacaban auga do mar, limpa e doce, filtrada na area a varias brazas de profundidade. Atrás vemos catro traballadoras, cada unha co seu cesto e o seu tabal, empacando a sardiña.
Porén, como adoita suceder cando se conta a historia, as mulleres quedan invisibilizadas cando, en realidade, foron unha parte substancial e imprescindible en todo o proceso evolutivo:








O brazo frío da marea apertábache a cintura
e o teu corpo anegado pousouse no courel 
arrastrando unha mirada.
Dixémonos...
nun segundo o universo enteiro.
("No traballo e na vida compañeira", fragmento)


As lanchas achegábanse ata tocar fondo, varando no areal. As traballadoras, con caixas e patelas, metíanse na marea para carretaren o peixe e o sal ata a conserveira. Mulleres afoutas que diariamente desenvolvían o seu traballo cunha inmensa coraxe.


-----------------------------
Texto: Antom Labranha, socio colaborador do museo "Mares de Cedeira".
Fotografías, por volta de 1925: Imaxes para unha historia (André López-Willy) / Arquivo Fotográfico de Sotavento.

mércores, 23 de maio de 2018

LULI, KATE E A FANTASÍA



Portada do libro, cunha composición
sobre un óleo de Isabel Rego Fustes


17 de maio de 2018. Día das Letras Galegas. A xornada prestaba para recollerme ó abrigo da laranxeira e deixarme levar pola sensibilidade que a flor de azahar espallaba polo ar, o libro que me ía facer compaña non podería ser escollido ó chou, tiña que ser meditada a súa eleción. As palabras que ían vestir a narración tiñan, por forza, que axudar a me engaiolar con ledicia no ar primaveral xa fecundado e hoxe ateigado de vida.
Cando o canto do merlo aínda enchía o silencio da mañá, eu xa tiña a Kate@ nas miñas mans, cun illante agarimo fun descubrindo os seus segredos e alumeando as sombras nas que ficaba agochada.

A autora de nena, coa súa avoa materna,
Obdulia Acevedo, natural de Boal (Asturias),
orgullosa coa súa neta.
Luli é unha escritora no seu berce, e non porque non teña tras dela unha bibliografía que a sitúe noutro status de afianzamento -xa chegamos dabondo os ortigueireses e orteganos para colocala no andel do que é merecedora- senón porque considero que o mellor autor é aquel que non é capaz de abandonar a nenez; o escritor máis engaiolante é o que fai uso das súas engurradas mans para encher a virxinal páxina con palabras que ceiban a curiosidade e o interese infantíl; é o xeito máis doado de mesturar realidade e fantasía; é a única posibilidade de ferir a seriedade coa que queren poñer lindes á nosa vida coas armas agochadas nalgunha prohibición gratificante e salvadora. Ó fin e ó cabo, a nenez é a verdadeira patria do home, segundo deixou escrito o bardo Rilke.

Dibuxo de Manuel Martínez Pérez (5 anos) 
que figura na contraportada do libro
Luli, amais de todo o exposto, e coa axuda de Kate, sen dúbida a protagonista, deixa o relato empatinado nun aceno do sorriso e cómplice ollada, sempre presentes na súa faciana; facendo uso das astucias de nena que aínda leva consigo é quen de termos en vilo páxina tras páxina, até tal punto que a propia Kate, confesora e pano de bágoas e ledicias dos demais personaxes, aínda non puido aturar có acontecido.


Non teñas dúbida, Luli, que ó escribir ceibas as túas pantasmas, e nós xogamos con elas, coma fan os gatos cos animaliños que atopan no camiño, para devolverchas espidas, naturais e cheas de vida. Non teño ó meu carón á xa famosa e descoñecida Kate, mais ei de lle contar o acontecido á indecisa bolboreta que cos seus sedutores movementos consegue acougar o reviravoltas do meu maxín, quizais sexa o comezo dunha nova historia, amiga e benquerida Luli.



Texto: Manel Bouzamayor


------------------

Ficha do libro:
Kate @. Obdulia Dopico Cachán. Ed. autora/Sacaúntos. Ortigueira, 2018, 115 páxinas. Edición no venal




domingo, 20 de maio de 2018

20 años de la restauración de la iglesia de Santa Marta de Ortigueira

.
Membros da comisión organizadora
e do equipo de restauracion

Ortigueira vivió con emoción aquella obra que nos reconciliaba con nuestra historia.

Dos nombres inolvidables: Luis Diéguez y Jacobo Castro, promotores del proyecto.



Verano de 1996. Domingo plomizo. Me lo había advertido mi amigo Adolfo de la Lama, perito en cielos, a primera hora: “Hoy no levanta hasta la tarde”. De modo que la misa de doce parecía patronal. Salí de los primeros, ya presintiendo el Galaripos en el paladar, cuando me salen al encuentro, en la escalinata, dos buenos compadres, Luis DiéguezJacobo Castro. Por sus caras, se diría que vinieran a ponerse las esposas:
- ¿Tú sabes cómo están los soportes traseros del retablo mayor, las pinturas… ?
Oí campanas acerca del mal estado de la policromía a causa de tantos años soportando el humo de las velas- respondí con vacilación.
De modo que allá nos fuimos los tres, cruzándonos con los fieles más rezagados, iglesia arriba. Un forastero nos tomaría, por nuestro paso decidido, por tres autoridades. En el altar mayor nos demoramos al menos media hora. Luis y Jacobo estaban sobreaviso del deterioro que presentaba la instalación: tablas rotas, arrumbadas; la acumulación de polvo ocultaba los estragos de la carcoma. La verdad es que encogía el alma ver aquello, en vísperas de ocasionar una tragedia: cualquier día, el altarmayor, la joya de la corona de nuestra iglesia, una de las piezas venerables de la diócesis, corría un serio peligro de derrumbamiento. Me dicen que llevan compartiendo con el párroco, don José Buide, la preocupación, tanto por la salud del corpus de madera del monumento como por la pátina renegrida –más bien broncínea u ocre- que había ensombrecido las imágenes y elementos decorativos.

Dos siglos de historia
Parte traseira da nave principal
da igrexa chea de andamios
Echamos mano entonces de la memoria. El complejo conventual dominico comenzó a levantarse en los primeros años del siglo XIV en el mismo emplazamiento del actual aunque con diferente orientación. Estaba ubicado, extramuros, junto a la Porta da Vila, el Camino Real y el puente levadizo bajo el que discurrían, conforme al sentido de las mareas, las aguas de la bahía y las de la ensenada de la Preguiza. Con ayuda del ayuntamiento, las donaciones de los notables del Condado y los privilegios económicos (renta de la lancha de Fornelos e impuesto sobre las descargas de sal en el puerto) se desenvolvió sin aprietos la vida monacal que, en el siglo XVII, tenía horas reservadas para clases de doctrina y de teología básica, como nos enseña Carlos Breixo. (En los siglos XIV y comienzos del XV, el convento recibió de don Pedro Galán y del notario Juan Yáñez donaciones generosas de propiedades ubicadas en Miñaño de Arriba y Miñaño de Abajo. Todavía hoy, las tierras llanas que se extienden en Miñaño entre la carretera de Circunvalación y la ribera conservan en escrituras, pese a las ya lejanas Exclaustración de 1835 y Desamortización de 1836, la denominación de “Leiras do Convento”).
Sabido es que el viejo convento sufrió un devastador incendio antes de 1729 (Julio Dávila), pero, según este ilustre historiador las obras de reconstrucción de la zona conventual no se iniciaron hasta 1748, en tanto que las de la iglesia adjunta se aplazaron a 1776, cuando se contrató para realizar la obra al maestro de construcción Blas de Barros y su hermano Domingo Antonio. La misa de consagración se ofició en 1793. En una columna del primer cuerpo del retablo aparece otro dato revelador: la pintura policromada del retablo, imágenes incluidas, data de 1859. Es decir, el sufrido retablo mayor soportó durante 140 años una desigual batalla contra la agresión ambiental.

Jacobo Castro e Luis Diéguez observando
a imaxe de San Antonio no adro da igrexa
con Antón Álvarez e María Jesús Rey
Comisión Organizadora
De aquel momento de estupor y preocupación salimos los integrantes del trío con el espíritu de los cruzados, resueltos a salvar nuestros “santos lugares”. Los ortigueireses comarcales y los santamarteses lugareños tenemos a nuestra iglesia y su conjunto monumental -sede del Ayuntamiento desde 1836- como el faro que nos guía y arco de bóveda que sostiene el pasado histórico desde aquel poblado fundacional del reinado de Alfonso XI, investido con el rango de Villa Real por privilegio (1255) del Rey Alfonso X El Sabio.
Al día siguiente ya habíamos concertado cita con don José Buide, en la Rectoral, frente a un rioja abacial y un jamón selecto. Ante una consabida complicidad de objetivos, pocas palabras. Y allí se constituyó la Comisión Organizadora de la Restauración de la Iglesia Parroquial de Ortigueira que, pocas fechas más tarde, era recibida por el alcalde, don Jesús Varela, desde ese momento investido como un entregado comisionado más.
Nos dimos toda la prisa posible. Había de tener dispuesto el documentos base antes del inicio del nuevo curso, cuando se cocinan los presupuestos oficiales. Se repartieron las tareas: capítulo de argumentación histórica y puesta en valor del monumento a cargo de Carlos Breixo, estudio previo de la restauradora lucense Blanca Besteiro sobre el “estado del arte”, presupuesto provisional, itinerario de la obra de albañilería, pintura y restauración artística propiamente dicha. Y, lo más arduo, la financiación: de un lado, las instituciones públicas (Concello, Diputación, Xunta de Galicia y Obispado) y por otro, el apoyo ciudadano.

Los ortigueireses, todos a una
De mi experiencia de aquella actuación en nuestra iglesia, ya en el olvido tantos y tantos gestos generosos de colaboradores anónimos, me quedo con la respuesta de los vecinos. No hizo falta salir a la calle; la calle vino a nosotros desde el momento en que la iniciativa fue difundida en La Voz de Ortigueira. No basta decir que del coste de la obra (alrededor de 30 millones de pesetas), la mitad fue aportada por los vecinos de las parroquias del Concello –no sólo la de Santa Marta- y no pocos ortigueireses residentes en el extranjero. Recuerdo aquella respuesta como una llamada a rebato, un vendaval de emociones: se trataba de salvar la iglesia de nuestros mayores, de nuestros nietos. Todos demostraron entenderlo así. 
Y, al frente de todo, día a día, hora a hora, durante un par de años, Luis yJacobo; Jacobo y Luis, sin reparar en viajes ni en contribución personal, incluida la económica, siempre rindiendo cuentas a don José, cuya sonrisa se agrandaba cuando, por fin, Blanca Besteiro y sus muchachos trepaban por el retablo e iban devolviendo a las imágenes su color primitivo. 
No olvidaré mi llegada a Ortigueira, ya con la obra terminada, pero toda una sorpresa para mí. Me reclamó la mirada el alto relieve de la Virgen del Rosario, patrona de la Orden de Predicadores, nuestros dominicos. Yo recordaba esa pieza con el color aceituna de toda la vida y se me reveló con los colores azul y rosa originales. Allí mismo entendí que aquella empresa de amigos valió la pena. Luis y Jacobo quedan, para mí y para siempre, en ese altar mayor.

Ramón Barro

xoves, 10 de maio de 2018

Pioneiras: o exemplo da mestra María del Carmen Dovale Lage


No barrio do Cristo de Couzadoiro,
en 1962





Hai poucas persoas que non coñezan na comarca á mestra María del Carmen Dovale, entre outras cousas porque máis alá da sua valía profesional como docente conducía unha moto desde os anos 60, o que nesa época era moi chamativo para unha muller.

Carmen Dovale ten unha biografía que se desenvolve case toda na nosa comarca, se ben de modo puntual viviría fora. Nace o 24 de agosto de 1931 en Baxás, lugar da parroquia de San Salvador de Couzadoiro, no seo dunha familia de labregos-muiñeiros; é a pequena dunha familia de cinco irmáns.
En Ortigueira, en abril do 1949,
diante do chalet de Segunda Calvo
Empeza a a prender as primeiras letras aos 5 anos na Escola Mixta e Unitaria de San Salvador, casa Anselmo. Aos 11 anos, desgraciadamente, queda orfa de pai. Da escola sae con 14 anos, en setembro de 1945, para facer o Ingreso do Bacharelato na Academia Santa Marta de Ortigueira, rexida polo reverendo D. Jesús Márquez Cortiñas. Ali acode andando ao principio; xa desde o ano seguinte faino en bicicleta, coa que poder regresar a casa as fins de semana.
Ao terminar o bacharelato elemental, incríbese na Escola Normal da Coruña, cursando por libre os estudios de Maxisterio, que eran desde sempre o seu obxectivo, ao tempo que seguía o Bacharelato superior no Instituto Concepción Arenal de Ferrol, do que dependía a Academia Santa Marta. Obtén o título de Mestra de Primeiro Ensino no ano 1952.
Procesión de San Cristovo (1963), presidida
polo reverendo D. Pastor Castro Montero
. 
Comeza o seu recorrido profesional facendo substitucións no Baleo (Ortigueira, Freitido (Mañón) e As Encrobas (Cerceda); alí, o 5 de maio de 1955, ten noticias do grave accidente pirotécnico de Couzadoiro, onde morren cinco persoas (véxase o ABC deses días). Máis tarde accede ao posto de Mestra Interina na Casanova e Fonte da Vila (Mañón), e tamén en Corbelle e Mera de Riba (Ortigueira).
En 1960 aproba o concurso-oposición de Mestra de Ensino Primario, sendo o seu primeiro destino -como propietaria provisional- a escola de Xuances, no concello de Xove (Lugo). En 1961, o 11 de xullo -día tráxico da Galerna do Cantábricio- obtén o permiso de circulación e pouco despois compra a súa primeira moto, unha Lambretta (matrícula LU-8559), coa que sería coñecida por toda a comarca
Título de Mestra de Ensino Primario (1952)
Xa como mestra propietaria definitiva ten o seu primeiro destino no Campo do Cabo, en Ourol (Lugo); aao ano seguinte se traslada a Casanova (Mañón), onde exerce sete anos, ata 1969. Seguen despois outros sete anos en Lago (Xove) e dazanove en Loiba (Ortigueira).
Xubílase en 1996 tras máis de catro décadas adicadas ao ensino e á formación de centos de alunos, que a recordan con cariño pola súa valía e o compromiso coa función docente. 
Inicia así unha nova etapa "profesional amateur” con pintura e encaixe de bolillos; actualmente vólcase nun programa de educación medio-ambiental e exposición etnográfica en Baxás (Couzadoiro)

                                           ---------------------------------------

Texto facilitado por Eduardo Dovale Muiños, presidente da asociación de veciños e veciñas de Couzadoiro, e sobriño de María del Carmen Dovale.