luns, 11 de xaneiro de 2021

Reseña do libro "A banda Garrote: música e músicos en Ortigueira", por Alfonso Cheda

 



Mes e medio no primeiro posto da lista de espera dos libros pendentes de lectura “obrigada” fixéronse longos… pola expectación que espertaba en min o que ía atopar neste A banda Garrote: música e músicos de Ortigueira de Xabier Garrote Cobelo, publicado por Dos Acordes

En canto tiven tempo para adicarlle entregueime a unha maratón de lectura impropia de min, mais inevitable polo aditivo que me resultou páxina tras páxina das preto de 400 que o compoñen. Hai anos que esperaba ver este libro publicado e vindo de quen vén xa sabía que as miñas expectativas, por altas que fosen, ían quedar amplamente superadas polo resultado final.

Parto da base de que este traballo, dun xeito ou doutro, comeza a xestarse no ano 1975 co inicio do proceso de ordenación e catalogación do arquivo familiar herdado por Xabier e que se publica a finais de 2020. Creo que sobra todo comentario, aínda que nalgún momento non poderei evitalo.

Isto que escribo non pretende ser máis que un cúmulo de impresións que me produce toda a información que empezo agora a procesar e que unidade a unidade vai dando pezas de referencia para ordenar este inmenso puzle de imaxes dispersas percibidas ao longo da miña vida, inmersa irremediablemente no mundo da música desde antes de saber falar.


Xabier Garrote

Xabier Garrote foi para min a persoa que me introduciu academicamente, por dicilo así, no mundo do gaita e do folclore, dende a súa iniciativa no ano 1975 de fundar una escola de gaitas en Ortigueira, da que formei parte xunto cos meus irmáns e o meu pai. 

Xabier Garrote facendo unha
entrevista para o libro

A figura do noso mestre e director sempre a vin como algo reverencial, dun respecto gañado, nunca imposto, dende a esixencia da perfección que sabía e facíanos saber que podíamos acadar os alumnos, e a camaradería de quen o fai dende a horizontalidade na relación mestre-alumno.

Puxo o listón moi alto para calquera que viñese despois a ocupar o papel de mestre na miña vida, e ata o de hoxe, que sigo e espero seguir a aprender dos demais, moi poucas persoas lograron igualalo.

Así atopo neste libro unhas primeiras referencias que me dan entendemento de como alguén pode acadar ese nivel de percepción nos demais. E atopo dúas básicas: por unha banda, o seu tio avó, o tío Paco na vertente máis altruísta do ensinante ao tempo que esixente coa materia na que educa, ofrecendo o espazo máis amigable aos nenos e maiores entre os que imparte o seu coñecemento, e por outra Andrés, o seu pai, dende a recta, incluso diría marcial postura como director dun proxecto musical, que fai que a súa soa presencia faga poñer alerta todos os sentidos do músico ao que se vai dirixir, para que en ningún momento destaque do conxunto, porque iso só podería ser para mal. O éxito individual aquí é a integración nun conxunto que logra a proxección do que entre todos ten que transmitir o grupo de músicos. As ferramentas son a cooperación, responsabilidade, unidade e a perfección técnica, e o obxectivo a través de todo isto, acadar o que Huxley definía con aquela frase… «Despois do silencio, o que máis se achega a expresar o inexpresable é a música», e que así o perciban desde o outro lado do palco.

Pois logo, o que unha xeración de rapaces dos anos 70 tivemos a fortuna de desfrutar foi a arte do ensino destilada en Xabier como sexta xeración de ensinantes que vén de pais a fillos desde Patricio (1749) e pasa por José, José María, Manuel e o seu pai Andrés (1910).


A Banda Garrote actuando en Sada,
no ano 1952


Un libro de historia non oficial e documental
Dito isto, que me parece que non é pouco, a aproximación a este libro puidera semellar que ten, xa polo seu título, unha compoñente eminentemente de interese local. Mais non. Facendo un obrigado afastamento da proximidade nas figuras que se representan, para coller perspectiva, dáste de conta que o que aquí se reflicte é unha mostra de como discorre un país ao longo dos anos e incluso dos séculos. Unha mostra perfectamente extrapolable a calquera recuncho do país a traverso da música popular e da descrición do entorno de quen exerce o papel de músico nese pequeno universo. 

Percíbese con claridade unha contextualización social e política na cronoloxía dos sucesos que marcan a vida da sociedade na que estes músicos, xeración tras xeración, van desenvolvendo o seu papel. Así, pódese dicir que estamos a ler un libro de historia, mais non da historia ao uso que adoitamos atopar, senón da historia non oficial, a historia que o pobo constrúe, mais que poucas veces se ve reflectida nos papeis. Unha gran oportunidade de entender como viviron os nosos devanceiros e por tanto comprender tamén o mundo no que hoxe vivimos nós, porque creo que non sabemos cara a onde imos se non sabemos de onde vimos. 

Non atopo moitas citas bibliográficas, e as que atopo parécenme imprescindibles. Polo camiño desta lectura ía sorprendéndome este feito mais non hai lugar a moita sorpresa, porque este libro non é un cúmulo ou recompilación dese tipo de citas. É, entre outras cousas, o extracto de moitos testemuños individuais dende múltiples posicións que en primeira persoa nos fan chegar a información que constrúe unha realidade global. Claramente a este documento correspóndelle a honra de ser fonte bibliográfica de moitos futuros traballos. Eu mesmo sen ir máis lonxe marquei na primeira lectura 25 referencias que me incitan a desenvolver con cada unha delas a escrita de ideas que van apuntalando conceptos, uns que xa tiña previamente e vense reforzados e outros que se me abren por novas vías complementarias. Cando isto me sucede invádeme a agradable sensación de que creo que na vida non me vai dar tempo a facer todo o que teño que facer. Agradable porque constato que nunca vou aburrirme.


O mundo da gaita e dos gaiteiros

Estou na lectura atento a referencias ao mundo da gaita, inseparable da figura do autor, aínda que el manteña nesta obra a lóxica estanquidade por estar a tratar un tema cunha identidade propia da que tamén desfruta ese outro mundo que a min me interesa tanto, mais que aquí non se entrecruzan mais que na coexistencia puntual das dúas figuras da banda e do gaiteiro como centro da festa. E así aínda percibo algo das figuras de Chumín de Céltigos, do Coco de Espasante, de Gumersindo Parapar, de Freixo, de Roxelio de Leonardo Bouza… mais atopo a referencia que buscaba. A composición de AndrésRomaxe da Escola de Gaitas, que adica á "banda do seu fillo". E atopo esa visión que eu percibín dende o palco, dunha banda de gaitas que executa unhas composicións e uns arranxos que poñen á gaita nun espazo que non ocupara antes da chegada dos Garrote a ese mundo da gaita. Obras e arranxos para darlle á gaita, dende unha agrupación en número semellante ao dunha banda de música, a capacidade da modulación da que carece como instrumento solista ou nos tipos de formación previos a esta escola. Sen entrar na abraiante daquela experimentación harmónica que tamén se explorou iniciando un camiño para outros. Sempre vin a Escola de Gaitas de Ortigueira baixo a dirección de Xabier como unha pequena sinfónica de gaitas e percusións, e confirmo no que leo esa percepción. E non fai falla moito máis que un pequeno parágrafo entre estas case 400 páxinas para ver a mensaxe. Este libro é un universo…


Carnet de músico profesional
de Andrés Garrote Armada


Andrés Garrote, pai de Xabier

Cando recordo a imaxe de Andrés á porta da tenda de Sargadelos que rexentaba en Ortigueira ou a unha certa distancia arredor da escola de gaitas nos ensaios (concretamente recordo o ensaio da peza antes mencionada da súa autoría), ou nas actuacións, revivo aquela sensación de respecto que infundía a súa presencia e paréceme comprender o que no libro se describe como unha certa tensión ou estrés dos músicos baixo a súa dirección (por outra parte imprescindible no músico para atender a obriga de ter os sentidos alerta e estar á altura do que ten que ofrecer no conxunto do que participa) que era necesaria para ao baixar do palco saír coa satisfacción do traballo ben feito. E profundando no libro nas súas fontes educativas, claro, topamos coa realidade do seu tempo. Quen tiña a formación máis exquisita e cualificada para a educación musical ao alcance dos músicos nas vilas e pequenas cidades do seu tempo eran os músicos militares. Así persoeiros da música como Arana, Oliva, Vilumbrales, Baudot e algún máis son a cerna educativa na que os Garrote das últimas xeracións se foron formando musicalmente, e como non… tamén nas máis estritas normas do comportamento social, facendo do músico unha figura que se fai respectar polo respecto que ten por si mesmo e polos demais. Esa é unha característica de Andrés que se recolle no libro, que completa a imaxe que eu tiña del e é unha desas pezas guía no puzle das miñas imaxes mentais dispersas para facer unha composición de lugar coherente e sólida. 


Un suceso no primeiro Festival do Mundo Celta en 1978

Recordo agora, polo contexto, unha imaxe estando no palco na inauguración do 1º Festival Internacional do Mundo Celta de Ortigueira, no ano 1978, e aquela situación tremenda de empezar a tocar, non lembro agora se o Himno Galego ou a Alborada de Veiga, nun arranxo moi longo, moito… e nada mais rematada a introdución comezou a chover o que nunca antes nin despois choveu, e como grupo a muda intención, percibida claramente polo director foi: Saímos correndo a abrigar os traxes novos e as gaitas!.

Unha soa mirada colectiva de Xabier e unha compostura impertérrita dirixíndonos baixo a choiva deixounos claro que unha peza non se deixaba a medias, que de alí non saía ninguén ata rematar a obra. Xa sabendo o que tiñamos que facer e o inexorable da situación, tocamos os sete ou oito minutos restantes e finalmente saímos ordenadamente e con máis dignidade que o gaiteiro a soldo da catedral de Santiago. Iso é herdanza dunha saga e este libro da as claves de por que foron sempre tan respectados eles e os seus músicos. 

Tamén atopo no libro pinceladas de humor espontáneo e aberto unhas, e outro fino e sutil nas figuras dos mestres Garrote, especialmente de agradecer no que respecta a esa figura de Andrés que eu vía pola vila con ese halo que describín. Vénme á memoria unha anécdota del co meu pai pero faise moi longo o meu relato. Choro de risa.

O espectro de sensacións e de frontes que abre este libro é tan amplo que tería que escribir eu un libro para expresalas e non é o caso para o que me puxen agora.


Primeira parte do detallado índice
da obra sobre a Banda Garrote
de Ortigueira

Un traballo monumental feito con humildade

Mais non podo menos que dicir que o que percibín foi o traballo inesgotable de moitos anos para condensar nun pequeno espazo un legado que é un tesouro imprescindible, e de ter en conta na primeira liña dentro da nosa cultura como pobo. Mentres ía lendo era consciente de que cada hora miña de lectura era cando menos un ano de traballo do autor… Se somos conscientes disto nunca seremos quen de pagar a entrega de persoas así a unha causa altruísta como é a fixación da memoria colectiva, a responsabilidade individual asumindo a do colectivo. Sen obras así a nosa historia sería parcial, subxectiva. Sería feita a instancia de quen ten a capacidade e o poder de dicir para o futuro quen fomos e quen somos. Aquí o pobo fala por si mesmo, en primeira persoa. O Ortegal fala en nome de todas e todos, fala do que sentimos, do que sufrimos, do que desfrutamos e de como o entorno condiciona e/ou favorece todo iso. 

Percibo coma sempre a humildade de quen facendo unha obra monumental aínda recoñece o pouco que somos individualmente e ofrece o seu traballo e os seus fondos arquivísticos como trampolín de saída para que outros profunden aínda máis e fagan expansivo este xeito de estar no mundo, sempre cunha visión cooperativa e colectiva. 

Tampouco podo deixar de mencionar que me parece incrible que un traballo coma este non goce dun apoio institucional claro e aberto na defensa da investigación sobre fontes culturais tan valiosas, que evidentemente non teñen outro fin que o enriquecemento do acervo colectivo. Creo que a nivel cultural nada é máis merecedor deses apoios nin nada pode xustificalos máis. 

Deixo aquí xa a expresión das miñas impresións, porque fáiseme expansivo e imposible transmitir o que só pode percibirse na inmersión lectora de cada un. 

Este libro é unha grande oportunidade…


---------------------

Texto: Alfonso Cheda. Gaiteiro da Escola de Gaitas na etapa de Xabier Garrote (1975-1983).


Ficha técnica:

Garrote Cobelo, Xabier (2020). A banda Garrote: música e músicos en Ortigueira. Baiona (Pontevedra). Ed. Dos Acordes. 379 páxs. 30 €.

ISBN: 978-84-121573-1-



luns, 4 de xaneiro de 2021

Cubertos polo manto da Historia: Camilo Díaz Baliño e o belén da Grande Obra de Atocha

 

A Esfinxe xunto as pirámides dos faraóns, incluíndo a Grande Pirámide, no deserto de Guiza
A Esfinxe xunto as pirámides dos faraóns,
incluíndo a Grande Pirámide,
no deserto de Giza



Unha das obras de maior complexidade da produción de Camilo Díaz Baliño foi a realización do belén para a Grande Obra de Atocha na Coruña. Firmado polo artista en 1927, trátase do seu segundo belén, sendo o primeiro o disposto para Ortigueira en 1924. Se o primeiro se trata dunha grande estrutura montable, con efectos lumínicos engadidos e de profundidade mediante velos, este belén concibiuse dunha forma diferente. Nembargantes, no que respecta ao seu estilo, trátase dunha obra enteiramente fiel a personalidade creativa do artista.

. Detalle dos templos e palacios exipcios situados no Delta do Nilo.
Detalle dos templos e
palacios exipcios situados
no Delta do Nilo

Palacios dos reis xudeus (ao fondo)
e palacios dos gobernadores
romanos (diante) na cidade
de Xerusalén
.

O belén da Grande Obra de Atocha pensouse para ser instalado de forma permanente. Dispoñía dun espazo libre dentro da edificación, polo que Díaz Baliño adecuou a ambientación conforme as dimensións dispostas. As paredes pasaron de ser superficies lisas a transformarse nunha viaxe visual que trasladaba aos observadores o Antigo ExiptoO artista engadiu detalles inspirados en libros de xeografía, arte e arquitectura resultando finalmente tan realista como romántico.

Detalle do xardín romano pintado,
 coas árbores características
das vilas de Roma. 


Maqueta coa representación
dun templo romano.


Cando se entra  a ver este belén, atópase con todo un fondo no cal aparecen representadas as tres pirámides: a das tumbas do faraón Kefrén, o faraón Micerinos e a do faraón Keops, coa Gran Esfinxe de Giza na fronte contemplando o ilimitado. Este conxunto -acompañado de pequenas pirámides, estelas e obeliscos con xeroglíficos- aparece nun deserto bañado por unha luz cálida, que matiza o ceo ata adquirir un ton anil. Ao seguir a vista, o artista lévanos polas areas do deserto e as montañas rochosas, atravesando os templos dos Láxidas entre palmeiras verdes, ata deslizarnos polas beiras do río Nilo. As casas de adobe salpican as montañas, mentres as falúas aparecen preparadas para viaxar polo Mediterráneo. 


Un muíño situado no camiño de Belén


Como se o observador zarpara dende Alexandría, a vista transcorre aínda por Exipto ata a fronteira de Pelusio. Que Díaz Baliño envolveu este belén na fascinación polo antigo reino exipcio vese, por exemplo, na inclusión das grandes construción faraónicas a beira do río. As entradas adinteladas, as salas rectangulares de cerimonia e as altas torres aparecen iluminadas con pequenos puntos luminosos. Continuando a vista ante os ollos aparece unha nova paisaxe: a das altas montañas do territorio romano de Xudea, fronte as cales aparecen edificacións imperiais.

Escritos de Camilo
para artellar a obra
.
As fontes de pedra aparecen acercando abundante auga fresca mentras que os templos dos deuses, construídos en mármore, se erguen fronte a seca paisaxe. Os templos están recreados con todo luxo de detalles; un deles mostra unha construción con dúas escalinatas, ornamentados cunha baranda deseñada con liñas intercaladas. Esta baranda serve para dar presenza a edificación, servindo de base para un pórtico elegante de tres columnas corintias. Este pórtico cuberto serve de entrada para este templo rectangular, engalanado coa aguia imperial, mentres dúas pombas brancas voan ao seu arredor.   

Plano da perspectiva para o
visionado das pirámides de Guiza


Indicacións xeográficas e orientacións
para sinalar o percorrido do belén.



 O selo da arte imperial romana vese tamén na paisaxe. Como correspondía os xardíns das vilas dos patricios, Díaz Baliño pintou altos cipreses e oliveiras escuras a maneira dos frescos de Herculano e Pompeia. Tamén aparecen representadas, en diferentes planos, grandes edificios monumentais. No telón aparecen as murallas e os palacios dos antigos reis de Xudea, mentras que fronte a ela a maqueta levantada representa tras a muralla erguida e no alto de todo, o palacio imperial dos gobernadores romanos. Querendo acentuar a evocación orientalista da obra, Díaz Baliño introduciu xunto a entrada a este palacio un obelisco exipcio. Atravesando as casas mais pequenas, a paisaxe vaise facendo mais recóndita e os pasos entre montañas, mais estreitos e retirados. A Lúa estende o seu halo no amencer da noite, iluminando un muíño. So entón se ve entre o abrigo das montañas o lugar de nacemento de Cristo. 

O artista e o seu fillo Isaac,
nun autorretrato feito
coa cámara de Camilo Díaz Baliño
A firma: unha aguia coroada,
o seu nome e o ano en
números romanos


Como fixera co belén da igrexa de Ortigueira, o artista deixara un escrito completo para armalo. Co título de Proyecto de un Belén para la Grande Obra de Atocha de La Coruña. Descripción y procedimientos, explicaba todo o proxecto e incluíu o esbozo no cal aparecían o estudos de perspectivas, cal debía ser a sua secuencia e nomes concretos para comprender a sua colocación. Neste senso mostraba un coñecemento estudado da xeografía do sitio, escribindo no esbozo o “Camiño dos Reis” ou o “Mar” (Morto), así como representando a cordilleira de Xudea.


Trátase dunha obra que, como a maior parte da produción do artista, está realizada con grande coidado, repleto de citas e inspirado no coñecemento. Nada disto impide, a sua vez, que transmita un poder de fantasía que en nada anula o obxectivo co que foi construído. Precisamente é este equilibrio o que fai destacar esta obra como unha das mais singulares de Camilo Díaz Baliño.

----------------

Texto e fotos: Iria-Friné Rivera Vázquez. Prégase respectar a autoría.

Pes de fotos:

1º. A Esfinxe xunto as pirámides dos faraóns, incluíndo a Grande Pirámide, no deserto de Giza.

2º. Detalle dos templos e palacios exipcios situados no Delta do Nilo.

3º. Detalle do xardín romano pintado, coas árbores características das vilas de Roma. A contextualización está proxectada facendo un contraste da paisaxe romana en terras orientais.

4º. Maqueta coa representación dun templo romano. O seu estilo correspóndese a etapa inicial do Principado, concretamente durante a consolidación de Augusto como imperator.

5º. Representación dos palacios dos reis xudeus (ao fondo) e os palacios dos gobernadores romanos (diante) na cidade de Xerusalén.

6º. Vista do espazo deseñado por Díaz Baliño: o fondo, as maquetas e o aspecto físico crean un todo para escenificar o nacemento.

7º. Un muíño situado camiño de Belén: as referencias empregadas polo artista percorren dende os libros de arquitectura antiga ata os cadros do século XVII holandeses, adicados a plasmar o camiño a Belén.

8º. Os escritos de Camilo para artellar a obra. 

9º. Plano da perspectiva para o visionado das pirámides de Giza.

10º. Indicacións xeográficas i orientacións para sinalar o percorrido do belén.

11º. A firma: unha aguia coroada, o seu nome e o ano en números romanos. 

12º. Retrato do artista e o seu fillo, Isaac, nun autorretrato feito coa cámara de Camilo Díaz Baliño.

Todas as fotografías son de Iria-Friné Rivera Vázquez.

 


domingo, 27 de decembro de 2020

Intervención de Carmen Loureiro no acto de presentación da novela Covid-19,



Hoxe, venres, 18 de decembro deste ano raro, raro, raro... teño o pracer e o privilexio de presentar un libro singular, saído do maxín e a estreita colaboración dun grupo de persoas entusiastas que botaron a andar o Club de Lectura de Ortigueira.

Inda que coñezo á maioría, gustaríame poñervos cara a todos e todas. Por iso vos pediría que nos fixedes algún sinal a medida que vaia nomeando aos 12+1:

Manel, Victoria, Luli, Carmen Durán, Carmen García, Marta, Elías, Rosa, Ángel, Vicente, David, Maricruz, e Fina.

Os meus parabéns por ser capaces de enfiar textos de persoas tan distintas sen que a penas se noten as costuras. 



O proceso explicástelo vos moi ben:

Intervención por orde alfabética, entre 10 e 20 liñas cada un. Marta, a petición do grupo, fixo as preciosas ilustracións, e cada un de nós foi argallando como puido ou como soubo, esta historia baseada no realismo máxico da nosa terra galega en comuñón coa querida terra cubana, os nosos emigrantes, os nosos costumes, as nosas xentes e o cariño ao pobo de Ortigueira. Aprendemos moitas cousas, viaxamos a través da Internet e da imaxinación para documentarnos, creceunos o pelo, soñamos…

Só dicir que o pasamos xenial escribindo, que o grupo de lectura está consolidado con esta iniciativa tan singular, tárdanos volver a estar xuntos para falar e debater os propios textos que tamén nos gustaría ver algún día publicados.


Unha das características mais salientables que eu aprecio na publicación é a mestura de datos reais e ficción. Algo que teño sinalado xa en outras publicacións e moi particularmente nas de Luli, que sempre trata de informarnos ao tempo que nos engancha con tramas do seu particular maxín. Non sei que tanto pulo lle deu ela a esta urdimbre ou a esta trama...o que si sei e que a lanzadeira tivo que ir e vir moito polo tear, porque hai unidade dentro das diferencias e iso implica ademais cortar, coser e mesmo bordar con mans de filigrana e precisión reloxeira.


Os personaxes:

Para familiarizarse con eles é preciso ir e volver á árbore xenealóxica que aparece ao comezo do libro e que me fixo lembrar á de Aureliano Buendía en “Cen anos de Soidade”.

De Cosme quedei coa imaxe del mirándose no espello e observando “as engurras onde se podían ler as dores e os sorrisos cos que se fora moldeando como home” 

Aí evoquei un dos meus contos preferidos de Ángeles Mastretta



  • A TÍA OFELIA
    "Hai xente coa que a vida se asaña, xente que non ten unha mala racha senón unha continua sucesión de tormentas. Case sempre esa xente se volve lacrimosa. Cando alguén a topa, ponse a contar as súas desgrazas, ata que outra das súas desgrazas acaba sendo que ninguén quere topala.

    Isto nunca lle pasou á tía Ofelia, porque aínda que avida a cercou varias veces coa súa arbitrariedade e os seus infortunios, ela endexamais abafou a ninguén coa historia dos seus pesares. Din que foron moitos, pero nin sabe cantos, e menos as causas, porque ela se encargou de borralos cada mañá da lembranza allea.

    Era unha muller de brazos fortes e expresión falangueira, tiña unha risa clara e contaxiosa que soubo soltar sempre no momento axeitado. En cambio, ninguén a viu chorar xamais.

    As veces, doíanlle o ar e a terra que pisaba, o sol do amencer, a conca dos ollos. Doíanlle como unha vertixe o pasado, e como a peor ameaza, o futuro. Espertaba a media noite coa seguridade de que se partiría en dúas, de que a dor a comería de golpe. Pero apenas había luz para todos, ela levantábase, poñía o sorriso, acomodaba o brillo nas pestanas, e saía a encontrar aos demais como se os pesares a fixeran flotar.

    Ninguén se atreveu a compadecela nunca. Era tan extravagante a súa fortaleza, que a xente comezou a buscala para pedirlle axuda. Cal era o seu segredo? Quen amparaba as súas aflicións? De onde sacaba o talento que a mantiña erguida fronte ás peores desgrazas?

    Un día contoulle o seu secreto a unha muller nova que tiña unha pena que parecía no ter remedio:

    Hai moitas maneiras de dividir ás persoas —díxolle—. Eu divídoas entre as que se engurran para arriba e as que se engurran para abaixo, e quero pertencer ás primeiras. Quero que a miña cara de vella no sexa triste, quero ter as engurras da risa e levalas comigo ao outro mundo. Quen sabe o que haberá que enfrontar alá"

Cosme tamén nos meteu de cheo nos problemas do Covid: síntomas, secuelas e mesmo a confusión mental que se volve máis grave cando se suma a un DCL (Deterioro Cognitivo Leve)

De aí a presa e a necesidade de Cosme de completar as lagoas da súa historia facendo unha viaxe, disfrazada de agasallo de aniversario para a súa neta, coa fin de completar a súa historia para poder morrer vivo”.

E como “a cabesiña non para”, como din na Arousa, estes problemas da memoria de Cosme, leváronme aos derradeiros anos de Meluca, a nai do meu compañeiro. Cando o deterioro cognitivo se fixo grave, díxome un día:- Ti eres Carmiña, verdade?... pero eu: Quen son eu?

Cosme non quería morrer sen saber quen era... 

Logo topamos co seu grande amigo, Adolfo, vítima dun pasado tráxico e secreto (a morte de seus pais e dun terceiro que non aparecía relacionado con eles na historia oficial:era familia de avoengo e, a verdade non ía arranxar a traxedia”)

De aí fun dar a aquela frase lapidaria dun coñecido avogado da Vila que lle dixo a unha compañeira do locutorio da Telefónica: vostede pode dicir o que queira, señorita, neste pobo vale moito máis a miña mentira que a súa verdade”

Logo veñen Yumara e Yoandris

Yumara, a neta superdotada de Cosme, de pel canela e ollos azuis, descendente dunha saga ancestral de indias taínas; e Yoandris, o mozo virtual que se fai real... “uns amores toliños e uns toliños amores” que diría Rosalía.

  • O contexto onde ocorre a historia

Porque é un libro que fala de nós e fala con nós... de cada lugar, de cada feito veñen penduradas as nosas lembranzas, como cando intentamos coller cereixas nun cesto e con cada parella veñen enganchadas moitas máis.

En Ortigueira

 

No alto, o Campo da Torre, sen campo e sen torre… Tan só as aspas do muíño; vida ao albur do alento da Ría, que as fai xirar…  

Daba gusto ver as augas transparentes. Mirou cara a tempos pasados, cando tanta xente vivía da riqueza do areal, ameixas, berberechos, ostras… Camións achegándose á subasta que marchaban cargados.   

Lembrou tamén cando saía pescar  salmonetes e robalizas, e recollía as nasas cheas de camaróns…   


O peirao ateigado de cativos, nenos e mozos que pasaban o verán tirándose dende os boniteiros, aínda que estaba prohibido, e Arximiro, o xefe de Costas,  rifaba con todos”.   

Estounos vendo aí, na memoria máis cálida: meu queridísimo pai chamándonos mazarocas por levar a chalana por onde podía embarrancar; Elías, levándonos a poñer as nasas pola noite e, acto seguido, no medio da ría, os baños con Sira e María José, baixo a luz da lúa, despois da faena mariñeira...

E tantas alusións á cultura local:

O Festival do Mundo Celta e o seu símbolo: o dragón Centeás

A construción dos primeiros palcos-palafito.

Os costumes das Festas con todo luxo de detalles.

E no Nadal : O belén de Camilo Díaz Baliño, a tradición dos cartuchos de 1886...


E, no medio e medio, sempre un nexo de unión entre os dous mundos que aparecen neste libro (Ortigueira e Cuba): a Caridade do Cobre (Cachita)


Y de mi Cuba, que?

Tan lonxe, mais tan preta dos galegos, así era Cuba”.

Cuba acollera ao seu pai coa dozura lene dunha habanera e agasallárao cun intenso lazo de sangue, mestura de raigames ben distintas e asemade moi iguais”.

Quedei abraiada con toda a información que fostes quen de recoller e deixar caer no texto, como se tal cousa, sen darvos ningún “pisto” e de como esa información me empurraba a seguir investigando.

Por exemplo: 

A procura dos tabacos Artemisa levoume á fábrica de tabaco na provincia de Artemisa (Pinar del Río)... e a través dela puiden chegar á verdadeira historia de Antonio Villamil Santalla, un dos homes máis ricos de Cuba. Fillo dos emigrantes Antonio Villamil, de Vilameá (A Pontenova), e Concepción Santalla, de Ortigueira.

No ranking de propietarios de Cuba ocupaba o oitavo lugar na produción de cigarros, cun capital próximo ao millón de dólares. O seu emporio foi o resultado da confluencia de dúas familias; os Villamil e os Santalla_ que, como os Reis Católicos, levaron a cabo una política de alianzas matrimoniais que lles reportou grandes éxitos e notables beneficios.

A saga fixo bo o dito de Alberto Moravia de que o amor é un xogo e o casamento un negocio. E foi preponderante en Cuba ata que- como os Buendía de García Márquez- un vento furacanado a arrasou e os seus membros, tras cen años de soidade, non tiveron unha segunda oportunidade sobre a terra… O furacán sucedeu en 1959, chamábase Fidel, e os seus efectos aínda colean...”

 

Outros exemplos:

O demorado paseo pola Habana.

A viaxe a Baracoa nun Túpolev.

A experiencia de sobrevoar a Serra Maestra...

  • A trama: Un mapa que encerra un segredo

A importancia do diario de Crisanto:

«Nunca farei o que o meu pai, buscarei fortuna e regresarei a Ortigueira, ninguén logrará atraparme... A dona da fábrica de puros é unha boa muller. Axiña conxeniamos, ofreceume o posto de contable no que traballei a gusto. Vivín unha vida interesante, mergulleime no coñecemento da sociedade cubana, alternando nos lugares máis exclusivos e formando parte da vida cultural. Coñecín ao escritor Lino Novás Calvo, das Grañas, gocei da súa amizade e participamos nas tertulias que organizaban na Asociación Naturais de Ortigueira, preocupábanos o abismo que se abría entre as clases sociais, as de luxo e as da miseria, as de colonos e colonizados, as dos negros e brancos, libres e escravos…»

E porque o tema da cor da pel e a escravitude sobrevoan todo o libro, pensei en facer un inciso para dar a coñecer unha persoa da que raras veces se fala, Urbano Feijóo Sotomayor,

empresario e político ourensán que enriquecido co comercio do azucre fundou a Compañía Patriótica Mercantil coa que trasladou (a mediados do século XIX) a Cuba a máis de mil setecentos galegos en condicións de semi-escravitude, con intención de branquear a poboación da illa e substituír o traballo escravo, ameazado pola prohibición da trata, o auxe do abolicionismo e a súa baixa rendibilidade”

A familia cubana acolleume con cariño, é fácil querer e deixarse querer, mais non quero caer nos brazos de ningunha muller, quero regresar pronto a España, cando acabe a maldita guerra volverei rico e comezarei unha nova vida, casarei cunha galega”

(Esa ben podería ser a historia Meluca e Amable)

A paisaxe cubanaA frondosa flora diminuía, mais non desaparecía. A cortiza, as elegantes palmas reais, os mantequeros, os piñeiros Mayarís, as ceibas e a variedade de plantas florais autóctonas que exultantes exhibían as súas formas e cores...

A mariposa:

«É moi curiosa a historia da razón pola que foi elixida como flor nacional. Unha invitación chegou a Cuba no 1936 dende o Xardín da Paz, da Cidade da Plata, en Arxentina, solicitaba que o país enviara a súa Flor Simbólica Nacional.

Aínda non se tiña determinado cal sería a especie agraciada. Lembrouse entón que as damas do século XIX gustaban de adornar os seus cabelos e perfumarse portando a flor “mariposa” decor branca símbolo de pureza e dos ideais patrióticos que souberon defender aquelas que eran mambisas...» (patriotas a favor da independencia).

As taínas e o seu culto aos cemís; os poderes sobrenaturais extraídos do consumo de herbas para entrar en trance e a súa sincrética relixiosidade, onde se mesturan as crenzas precolombinas coa santería de procedencia africana e a relixión católica herdada de España.

O mito de Artemisa: Deusa grega dos animais salvaxes, o terreo virxe, os nacementos, a virxindade e as doncelas... A miúdo foi representada como cazadora levando arco e frechas. O cervo e o ciprés estábanlle consagrados.

De aí a fantasía:

«O arco da vella entre Islamaranti e Ladrido; A maxia da aparición do cervo de ollos azuis. A visión de Yumara da cabalo del sucando as augas da ría...o bicho da Barra tras eles...»

E polo medio, un feito real, o episodio dacicloxénese do 2009. Ortigueira, zona 0 do ciclón Klaus (unha bomba meteorolóxica que se fraguara en Cuba, mesmo como o tren de borrascas destas semanas)

Os elementos determinantes para a resolución do acertixo:

Un baúl de ébano baixo o teixo e unha urna de alabastro no Panteón de Naturais de Ortigueira.

E xa de volta en Ortigueira, chega o momento de cumprir as promesas: poñer unha candea á Caridade do Cobre e ir ata San Andrés.

Aí é onde se fai referencia a unha rapaza que casou en San Andrés cun rapaz de Mera... dando cumprimento ao seu soño de aparecer nun libro, mesmo que sexa no máis discreto anonimato...

Rematar a romaxe tomando unha tortilla na casa de Andreíta, tampouco é, para min, tema menor.


O final

Hei de recoñecer que teño unha certa dificultade cos finais excesivamente redondos e felices, pero ese é un problema meu, non voso...

O dos laboratorios Roche, poñendo un centro de investigación no polígono industrial de Ortigueira, desborda mesmo o meu realismo máxico inasequible ao desalento. Menos mal que a voda a situastes no 28 de decembro: a maxia tamén ten os seus límites e as súas ironías.

E para ir rematando quero cerrar con estas palabras de Julio Cortázar:«Cando abro un libro, é como abrir un paquete de chocolate, ao entrar no cine; é dicir, é unha sensación de esperanza, de felicidade anticipada, de que todo vai a ser precioso».

Abrir este libro foi fermoso, pechalo hoxe aquí con vós, un regalo da vida que desexamos sexa longa e fértil en soños e realidades.

Aché para todos e todas


---------

Texto: Carmen Loureiro
Fotos: Facebook de Carmen loureiro
Ilustracións: Marta Lamigueiro




martes, 22 de decembro de 2020

Presentación da novela COVID-19, do Club de Lectura de Ortigueira








O pasado venres, 18 de decembro, tivo lugar no Teatro de Beneficencia ortigueirés a presentación dunha novela… en realidade foi tamén a presentación pública do Club de Lectura de Ortigueira, unha organización que botou a andar a principios de 2020. Estes clubs son entidades –en xeral informais- que promoven a lectura e son lugares de encontro de afeizoados a esta práctica multisecular que para algúns é un pracer, para outros unha obriga e para moitos unha distracción na vida diaria. 

David Rguez. Morado presentando o acto
O Club de Ortigueira (por que non do Ortegal?) tivo como un dos promotores, e hoxe cabeza visible, a David Rodríguez Morado, un ortigueirés nacido en Suíza, de sólida formación humanística –con estudos nas universidades de Xenebra e París- e que hoxe é un profesional dos idiomas, pero sobre todo amante da Cultura. A actividade do Club plásmase en reunións nas que se comenta, explica e debate sobre un libro e o seu autor, previamente seleccionados, que na reunión auroral foi Las montañas de la niebla, de Antonio Rivera Losada. Reunións que se viron abruptamente suspendidas trás a celebración da primeira, en marzo, pola chegada da pandemia de coronavirus, a covid-19. Curiosamente, aínda que as reunións se suspenderon, non sucedeu o mesmo coa interacción dos compoñentes do Club, que aceptaron o reto -saído segundo parece da concellería de Cultura de Ortigueira- de escribir algo sobre a pandemia. Ese algo callou, como revelou David na presentación do acto, na redacción dun texto común entre todos os membros do Club, que tras uns compases iniciais, tomou forma de novela, un desafío que non presumimos doado.


Carmen Loureiro
foi oi a persoa encargada de describir e analizar o relato, a novela, de nome curioso, pouco literario, exactamente o nome da enfermidade que asola nestes momentos a toda a humanidade, tal vez, un exercicio de exorcismo e de enfrontar o problema
 de cara. Carmen, mestra e profesora de Filosofía, debullou con amenidade, pero sobre todo con agarimo, o relato, tinguido de realismo máxico, revelando as influencias que ela constataba no texto dalgunha autora consagrada –como é Obdulia Dopico- que formaba parte do grupo de persoas que escribiron a novela.
Polo demáis, se ben no acto non se utilizou esta palabra, hai que sinalar que a xuizo deste cronista, a novela é un experimento (no bo sentido) literario, pois xorde da colaboración de 13 persoas; na Literatura –e xa non digamos noutras artes- non son estrañas as obras elaboradas por dúas persoas; pero máis alá desa cifra son realmente infrecuentes, co que esta obra bate records neste ámbito da autoría.
Dicía que Carmen, profesora de Filosofía (aínda que parecía de Literatura, pola riqueza do estudo, pola análise das personaxes, polo entusiasmo e pracer que dixo lle ocasionaba a lectura!) fixo a intervención máis longa, que foi escoitada con atención pola trintena de persoas que, cumprindo estritamente o protocolo preventivo anti-covid-19, disfrutaban dun dos poucos actos culturais que se puideron celebrar en Ortigueira nos últimos nove meses, suspendidos case todos, como desde Terras do Ortegal puidemos constatar, pola enfermidade que da nome ao libro.

Un nome, COVID-19, que centrou os primeiros instantes da intervención de Victoria Díaz Castañeira, a autora seleccionada para representar ao conxunto dos 13 autores (8 mulleres e 5 homes); Victoria, mestra e profesora en varios institutos da bisbarra, sinalou que o nome non lle terminaba de  gustar, que non lle parecía apropiado, algo que non sorprende a quen coñecemos a Victoria, unha persoa de lúcida inspiración, de poética conversa, que se deixa levar polo encanto das imaxes noutra das facetas culturais que cultiva con maestría: a fotografía artística. Procurando fuxir desa inconcreción, subiu ao estrado do teatro cun texto escrito, que leu de forma concisa, para centrarse na experiencia literaria da creación desta obra.

Finalmente, o músico Cristopher Martínez Sandomingo, a cuarta das persoas que interviron no acto, interpretou  -música e literatura son sempre boas compañeiras, como as musas Euterpe e Calíope (ou Polimnia?)- dúas pezas que deron calor ao sempre frio teatro. Cristopher, outro rapaz ortigueirés nacido en Suíza, está finalizando o grao profesional de trompeta, piano e percusión no conservatorio Xan Viaño de Ferrol. E foi el o responsable de pechar o acto, executando ao piano, con singular fermosura, o Himno Galego cos asistentes postos en pé.

Os nosos parabéns ao Club de Lectura de Ortigueira, así como ás persoas que escribiron a novela COVID-19. Que ese esforzo pola Cultura siga e aumente.
Ah, e que os lectores disfruten!; para eles foi feita esta obra!

----------- 

Texto: Xosé Mª Torres
Fotos: Xosé Mª Torres