luns, 12 de xullo de 2021

Centenario da colocación da primeira pedra do Escolar de San Claudio (1921-2021)

O espléndido edificio
do escolar de San Claudio



Os días 10 e 11 de xullo, tivo lugar en San Claudio a homenaxe aos fundadores do Escolar da parroquia. As actividades, organizadas pola Asociación Centro Cultural Libro Vivo, iniciáronse o sábado, 10, cunha exposición oral e presentación audiovisual a cargo de J. Carlos Breixo, Cronista Oficial e veciño da parroquia, que iniciou os actos lendo a noticia tal como publicaba Extensión Agraria, un semanario conservador que falaba de que o mellor modelo de educación era fixarse na vida do Neno Xesús, pero que axiña cambiaría de opinión ao decatarse de que o centro pretendía ser laico.

Carlos Breixo nun momento
da súa disertación

Falou Carlos sobre o gran exemplo da sociedade daqueles primeiros ortigueireses en América, a onde marchaban pais e fillos, moitos deles nenos, sobre todo varóns, xa no ano 1847, e da obra levada a cabo polos benfeitores que un día emigraron buscando unha vida mellor, mais non esqueceron a súa terra e seguiron colaborando e enviando cartos, que tamén se destinaron a ampliación da igrexa e construción da torre. na propia parroquia

O fermoso val de San Claudio,
coa ría ao fondo


No ano 1921 colocouse a primeira pedra do Escolar, acto no que estivo presente o mestre e poeta Victoriano Taibo, xunto a Tomás Villar e outros veciños que rematarían a festa no lugar da Rocha. No 1924 queda rematada a estrutura do edificio, feita con pedra da canteira de Tras do Río, na propia parroquia, segundo informou o Cronista.

A presentación do audiovisual dos cen anos de historia do local e da parroquia, rematou cun forte aplauso para Andrés Piñón.

O domingo, 11, ás doce horas, plantouse un magnolio na honra dos fundadores da Sociedade San Claudio, que dera lugar a comezo dos anos trinta do século pasado á San Claudio Sociedad Pro Instrucción y Recreo Mutuo.

Iván Pérez, actual presidente
da asociación Libro Vivo
Entre os anos 1931 e 1980, o edificio acollería a escola, logo foi sede do Teleclub e no ano 1980, tras moitos avatares, pasa a ser Libro Vivo a que inicia a rehabilitación do edificio.

Os veciños asistentes aos actos foron convidados a unha degustación de produtos galegos, tomándose as medidas necesarias dado a situación actual provocada polo Covid-19.

A actual directiva da Asociación está formada por: Iván Pérez (presidente), Diego Chao (vicepresidente), Diego Bellas (secretario) e Juan Rodríguez (tesoureiro).

--------------------

Texto e fotos: Luli Dopico



mércores, 30 de xuño de 2021

SUCESOS, DUDAS Y ALGÚN POEMA, un libro de la polifacética artista Celia Pía

 

LIBRO

Sucesos, dudas y algún poema

Nuestra vecina, Celia Pía Morandeira, acaba de publicar un vistoso poemario en el que da rienda suelta a sus sentimientos, recopilados en cincuenta composiciones literarias acompañadas de unos singulares dibujos. Estos ilustran cada latido del corazón de la artista en la página blanca sobre la que vuela durante un viaje ancestral en el que conjuga el amor a sus padres, el descubrimiento del mundo nuevo de Pablo, su hijo, y los amigos que la alentaron y apoyaron en la búsqueda de la palabra precisa: Moncho Barro, Lilo y María Vázquez.

Si soñar es dibujar en el aire lo que nadie ha visto, Celia nos hace coronar la cumbre y planear zigzagueando nuestro idílico paisaje sentimental, aproximándose sin pausa al infinito para coger aliento y llegar a la definición de niño“Ser mágico y frágil de intelecto ilimitado con quien el adulto rememora lo olvidado mientras la vida sucede”.

Celia sabe quién es, o intenta saberlo a pesar del nombre propio que lo valora como un peso difícil con el cual cargar cada mañana, y se pregunta apurando la primera taza de café que espabila los sentidos: “¿Acaso un escritor no se transfigura bajo la piel de aquellos sobre los que escribe?”.

Escribir pues… representar conceptos a través de símbolos, letras como patitas de mosca molestando hasta que das sentido a una idea, evocación de un momento determinado, novelar vida, rubricar experiencias, reír y llorar hasta vaciar el alma de contenidos que florecen en primavera y se desvanecen en las hojas muertas de otoño. Escribir es para Celia: “Dejar rastro para reencontrarse en los espejos”.

Celia Pía en su estudio
A esta hora de la mañana, con las nieblas del Ortegal sembrando dudas de si brillará el sol o no a lo largo del día, subiré a la rama del árbol para ser como el pájaro en el instante exacto en que también decido ser mariposa y abarcar un universo pequeñito y caduco como el aroma de la rosa que deshizo el agua de la noche de San Juan y “sin siquiera tocarla” los pétalos vistieron de color las emociones maravillosas que el libro despertó en la mujer que un día habitó en la entrañable locura de Celia: escribir un libro, dibujar una sustancia, caminar pintando vida, cantando alegre a una distancia de bolero y bailando al son donde no falta ni sobra nada.

Así de bello es el libro de Celia, que alguien muy querido por ella estará leyendo en los cielos.

Enhorabuena, mujer de luz que abarcas tantas artes: música, pintura, escritura… Y lo que no sabemos.

Luly Dopico

Ficha técnica

Edita:      NINO, centro de impresión digital. Santiago de Compostela, abril 2021.

Autora:   Celia Pia Morandeira: celiapiamusico@gmail.com





luns, 14 de xuño de 2021

Presentación nas Pontes do nº 13 da revista HUME de estudos históricos e locais

 


O pasado 11 de xuño, venres, pola tarde, presentouse na  auditorio da Casa Dopeso das Pontes o novo número da revista anual HUME, dedicado aos estudos históricos e sociais da localidade das Pontes e de toda a sua comarca.

Atendendo á situación de pandemia polo coronavirus, o acto foi organizado con estrictas medidas de seguridade: uso obrigatorio de máscara facial e  xel desinfectante, toma de temperatura na entrada, rexistro do nome e do número de teléfono persoal, indicación a cada persoa do seu asento na sala -restrinxida a menos do 50% de capacidade-, que se ben retrasou un pouquiño a entrada, deu sensación de seguridade ás case 100 persoas que acudiron a esta cita anual.

O acto foi presentado por Marisol Souto, do equipo da revista, e contou coa participación de varios dos autores dos artigos, así como dos galardonados no Certame de Investigación que desde hai 5 anos convoca a asociación HUME.

Visión xeral do escenario e dos
participantes no acto, todos cubertos
con máscaras faciais.
O número deste ano ofrece 6 artigos, cun total de 364 páxinas, algo menos do que é habitual, pero que sen embargo non diminúe o interese deste novo número. Ademáis, esta nova ediión conta co interese dunha maquetación renovada, perofesional e máis moderna, algo que todas as revistas debemos facer cada certo tempo para facerse máis atractivas aos lectores, en especial no mundo de hoxe, onde o visual manda.



Os autores deste número son, salvo dous, novos na revista, algo que é importante, pois as revistas culturais non deben ser un coto pechado, ao contrario, deben abrirse periódicamente a novos temas e a novos colaboradores, algo non sempre difícil de conseguir nunha revista.

A revista é de edición non venal, distribúese de forma gratuita a todas as persoas interesadas, grazas ao patrocinio da deputación da Coruña e do concello das Pontes. De feito, Antonio Alonso, concelleiro de Urbanismo e primeiro tenente de alcalde, estaba presente no acto, apoiando a marcha da revista, xunto cos membros da Comité de Redacción, como Fina Blanco e Manuel Souto.

Coa inexcusable máscara facial (cando poderemos librarnos delas??), autores como Xavier Barcón e Miriam Fdez. Otero foron presentando -con máis ou menos experiencia e soltura no escenario- os seus artigos. Para nos o maior interese foi a intervención de Carlos Breixo, Cronista Oficial do Concello de Ortigueira, que expuso o contido dun artigo, titulado "O Castro da Uz, A Seara e Bidueiros; lugares no Camiño Francés ou seu paso polas Pontes de García Rodríguez citados no testamento de Alonso de Bouza, que foi outorgado no ano 1605; un pouco de historia e de etnografía aplicada", un longo título, que como el mesmo recoñeceu é casi un resumo do seu contido. Unha vez máis, a producción historiográfica de Breixo versa sobre o paso do Camiño de Santiago, do Camiño Francés, como se encargou de salientar, polas Pontes, tarefa na que leva investigando varios lustros tras os comezos dos anteriores mestres investigadores que formaron aos máis novos.
Carlos Breixo, Cronista Oficial
de Ortigueira, nun momento
da sua intervención.

É o caso de mestres como Rafael Usero, Cronista Oficial de Cedeira, que xa na edición primeira da sua obra El Santuario de San Andrés de Teixido, editada en 1972, falaba do paso do camiño xacobeo polas nosas terras. Por certo, que Breixo revelou un pequeno problema de saúde de Usero, que deu lugar a unha intervención cirúrxica recente, facendo votos polo restablecemente deste mestre investigación, desexo ao que nos unimos.

O acto, que se prolongou durante case dúas horas, rematou coa exposición dos premiados no V Certame de Investigación HUME, que presentaron un resume dos seus traballos, que aparecerán xa no número 14 da revista.

Por último, cabe felicitar ao equipo da revista: Manuel Souto, Marisol Souto, Nieves Seijo, Fina Blanco, Antón Carballo e Antonio Castro polo seu esforzo e traballo calado e desinteresado. Que o seu labor siga dando froitos como este número 13 -meigas fóra!- que hoxe temos nas máns. Os nosos parabéns!


-------------- 

Fotografías: Asociación HUME

Texto: Xosé María Torres

 





sábado, 12 de xuño de 2021

Intervención de Álvaro Dávila na Ofrenda a Julio Dávila no 50º aniversario da súa morte.

Álvaro Dávila ante Carlos Breixo, Cronista,
e Juan Cao, concelleiro de Cultura
(foto: concello de Ortigueira)
 


Onte, 11 de xuño, tivo lugar no cemiterio municipal de Ortigueira unha Ofrenda floral a D. Julio Dávila Díaz (1871-1971), xeógrafo e historiador, con motivo do cincuentenario da súa morte, acaecida en Madrid hai exactamente 50 anos. Foi o primeiro dos actos que promoverá a concello de Ortigueira durante os próximos meses para honrar o sexquicentenario do nacemento dun dos seus fillos máis ilustres. Lembremos que foi firme defensor en Madrid dos intereses de Ortigueira e Cronista Oficial  do concello durante case 30 anos (entre 1943 e 1971), e sen dúbida unha das persoas máis queridas polos ortigueireses de onte e de hoxe.

No fermoso lugar que acolle ao cemiterio de Ortigueira, a punta de Requeixo, e ante o panteón familiar dos Dávila, tivo lugar o sinxelo acto que foi seguido con atención por unha trintena de persoas entre membros da corporación, familiares e amigos. O acto -que se pode visualizar aquí no video gravado polo concello- comezou cuns acordes de gaita do director da Escola de Gaitas de Ortigueira, Rodrigo López, e foi presentado por Juan Cao, concelleiro de Cultura e alcalde accidental, por ausencia de titular, Juan Penabad, que deu paso a Carlos Breixo, Cronista Oficial de Ortigueira.

Este fixo, en castelán, en atención á presenza de varios familiares de D. Julio chegados de Madrid, unha breve semblanza do autor da Geografía Descritiva da comarca de Ortigueira. Coa súa coñecida oratoria fixo un canto á súa figura e á sua amizade con Federico Maciñeira e Pardo de Lama, declarando que emitira un informe que lle fora solicitado pola corporación sobre a dedicación a D. Julio dunha rúa ou outro espazo público en Ortigueira en homenaxe á súa figura. Tempo teremos que coñecer a decisión do concello e o resto de actos que haberá ao longo do ano, entre os que a nosa asociación Terras do Ortegal terá unha pequena contribución coa reedición facsimilar dunha das súas obras.



Foto de grupo cos membros da familia
e do concello que interviron no acto

,

A continuación, e previa á colocación da ofrenda floral no interior do Panteón familiar, tivo lugar a intervención de Álvaro Dávila García, bisneto de D. Julio, e encargado de intervir no nome da familia. A súa intervención, moi emotiva, foi realizada en galego, para sorpresa de moitos dos que alí estábamos. E ademáis nun galego moi correcto, por certo, pese a procedencia madrileña de Álvaro, que máis alá de vir nos periodos vacacionais, se está convertendo nun ortigueirés máis, como o demostra a súa permanencia na nosa vila durante moitos meses deste ano de pandemia. Por iso, e co seu permiso, pareceunos de interese reproducir o seu discurso, que contén trazos emotivos que gustará coñecer a moitos ortigueireses.

Por último, indicar que o acto rematou cunha nova intervención musical de Rodrigo, que interpretou o Himno Galego.

Parabéns a toda a familia Dávila e de forma moi especial a Álvaro!

.

Intervención de Álvaro Dávila García


Sr. Concelleiro de Cultura, Cronista Oficial, amigos:

Rodrigo López, director
da Escola de Gaitas
Como derradeiro fillo da derradeira neta de Julio Dávila, troquei a orde legal dos meus apelidos para preservar a súa memoria e teño o orgullo de ser pai doutro Julio Dávila nado en 2020. Polo que en nome da familia e con fonda emoción, quero agradecer ao Concello de Ortigueira a organización de este acto de lembranza e homenaxe a figura de Julio Dávila de cuxo falecemento se cumpren hoxe, 11 de xullo de 2021, 50 anos. Grazas tamén aos representantes dos grupos políticos municipais asistentes polo apoio.


Julio, como tantos galegos, tomou o camiño da emigración. Nos seus primeiros anos no Cono Sur non tivo unha vida doada senon chea de privacións. Porén afrontóunas coas mellores virtudes que se lle presupoñen aos galegos, a resistencia e capacidade de sacrificio. Grazas a esa perserveranza cedo chegaron éxitos profesionais que lle permitiron vivir con maior folgura e poder empregar cada vez máis tempo na súa paixón, a súa terra. Nun primeiro momento desde Buenos Aires con viaxes de ida e volta a Europa, pero marcado emocionalmente por unha desgraza decidíu acelerar o retorno. A morte en Arxentina do seu primoxénito Jesús Manuel, fixo que decidirá regresar coa sua muller Petra e os seus dous fillos máis novos, Isabel e Julio. Trouxeron con eles o corpo de Jesús Manuel a repousar neste panteón, onde anos despois virían a facelo tamén todos eles. Coa cicatriz anímica da perda e coas costas cubertas froito do traballo en Arxentina decidíu autoimporse una obriga gustosa de dedicación total á defensa dos intereses de Ortigueira.


Ese sino elexido, ben podería vir do seu carácter. Quen coñeceron ao meu bisavó Julio Dávila descríbeno como un home organizado, metódico e atento observador. Tal era a súa meticulosidade que anotaba centos de datos, como a temperatura e condicións meteorolóxicas observadas diaria e exhaustivamente. Esta afección polos detalles xunto co seu carácter espartano, austero e discreto, foron as chaves do su intenso e extenso traballo. A sua obra xeográfica ou mesmo os seus esforzos polo correcto uso do xentilicio ortigueirés son sinais da sua sana obstinación sistemática. Mesmo casi desde a sua tumba pódese observar tamén froitos tanxibles dos seus desvelos, como é o Malecón do porto de Ortigueira.


Os seus descendentes herdamos del a paixón por Ortigueira e sentímonos abraiados polo recoñecemento da sua Vila. Celebramos as iniciativas que agora comezan tanto do Concello como da asociación Terras do Ortegal para a divulgación da súa obra. E soñamos con que se cadra inspirados polo seu exemplo poidan xurdir moitos Dávilas novos que dediquen as suas forzas a defensa dos intereses da comarca e a conservación do patrimonio histórico e cultural.


Moitas grazas a todos

Álvaro Dávila García


------------------------- 


Texto da reseña: Xosé María Torres

Fotografias: Marta Fraga (concello de Ortigueira)





venres, 23 de abril de 2021

Ortigueira hai 175 anos. Que pasou aquel 23 de abril de 1846?

 

Ortigueira uns anos despois dos feitos. Vista
do pintor Ricardo Balaca (4.09.1868)
Aínda segue en pe a vella igrexa do Ponto


Como ben sabía Cervantes, unha liña lixeira, case invisible, separa o heroico do ridículo. Hai 175 anos Manuel Fernández Poyán, avogado e fiscal en Santa Marta, decidiu transitar ese delicado fío de ronsel.

O 2 de abril de 1846 o coronel Miguel Solís protagonizaba un levantamento militar en Lugo; o 15 de abril Santiago sumábase ao movemento co respaldo de referentes do progresismo galaico como Antolín Faraldo ou Juana de Vega, viúva do guerrilleiro Espoz y Mina. Para o 20 de abril Manuel xa tiña organizado en Ortigueira un comando na compaña de Ramón Díaz (avó de Julio Dávila), Fernando Pita, Valentín CambaJacobo Álvarez. Aquela mesma tarde o grupo reivindica as súas primeiras accións: aprópianse da correspondencia dun correo real, a quen deixan mallado na pousada, e rouban un cabalo a Manuel Teijeiro, que un criado chamado Vicente Soto, alcumado Carrizo, levaba á corte. 

Retrato oficial
de Manuel Fernández Poyán
como deputado nas Cortes

Na mañá do día seguinte abandonaban Santa Marta. O grupo contaba xa cunha ducia de membros; sobre os cinco orixinarios, xuntáranse Ramón Almoina (cirurxán), Vicente Rivadeneira, Francisco Pita, Ricardo Cao, José Villamil, Vicente Cuevas e Vicente Nieto (ex-carabineiro). Antes de marcharen, Manuel despediuse do seu pequeno afillado de dez anos, Ramón Álvarez Caneiro, quen sería tío carnal de Ramón Álvarez Fustes

O comando dirixiuse a Santiago; Manuel sobre o cabalo roubado, e os outros once andando. Na mañá do 23 de abril, mortos de cansazo, chegaron ás portas de Compostela, apenas para contemplar dende os altos de Salgueiriños a derrota da pequena revolución, novamente frustrada. 

Foi entón cando Manuel fixo chamar nun aparte a Ramón Díaz e díxolle que fuxía. Aproveitando que aínda tiña o cabalo do Carrizo, escaparía a Portugal, abandonando ao resto á súa sorte nunha terra inzada de militares. E tal cual fixo. O grupo esgazouse: Rivadeneira e Camba marcharon a Portugal, Nieto escapou cara o monte e os outros oito quixeron regresar a Santa Marta, mais foron detidos o día 27. Os soldados comentáronlles entre risos que o día anterior os dirixentes da revolta foran fusilados no camposanto de Paleo, perto de Carral, e que os seguidores dos sediciosos correrían a mesma sorte. 

Ramón Díaz, Fernando Pita, Valentín Camba e Jacobo Alvarez foron condenados a pena de morte, por participaren no ataque contra o correo; os outros cinco, Ricardo Cao, Ramón Almoina, Francisco Pita, José Villamil e Vicente Cuevas foron condenados ao desterro en África.

Por fortuna, a sentenza non se cumpríu. Despois de cinco meses na cadea, todos eles foron amnistiados (ver neste mesmo blog: Que lle debe Ortigueira a Isabel II?). 

Monumento aos
mártires de Carral


Non soamente amnistiados. Os protagonistas do levantamento do 1846 pasaron en moi poucos anos de ser traidores a ser heroes. Abeirado entón pola brisa do éxito, Manuel Fernández Poyán regresou do exilio en Portugal e iniciou unha carreira política co orgullo de ser compañeiro de loita dos mártires de Carral. Foi deputado nas Cortes, decano do Colexio de Avogados de A Coruña e home de éxito e fortuna. Os outros once non esquecerían ao traidor. 

Ramón Díaz, o vello lugartenente de Poyán, foi o pai de Dolores Díaz, quen aínda hoxe presta o seu nome ao asilo de Santa Marta, e avó de Julio Dávila. O seu neto atopou entre os seus papeis un vello caderno de sesenta e tres páxinas titulado “Los doce amigos” onde se relataba a historia. De regreso a Arxentina, Julio Dávila publicou na revista Almanaque Gallego, en 1902, un espléndido artigo sobre o caderno que atopara entre as pertenzas do seu avó.

O 23 de abril de 1521 o exército do Emperador Carlos rematou nas campas de Villalar co soño comuneiro; cúmprense agora cincocentos anos. Pero Ramón Díaz lembraría a derrota doutro 23 de abril; o día de 1846 no que ás beiras do Tambre o seu xefe abandonounos chorando, baixo unha choiva de torrenteira, para fuxir a Portugal. Dalí regresaría meses despois, heroico e ridículo, preparando un peito enchido de fachenda para recibir as medallas dos mártires.

Sic transit gloria mundi.

------------------------------

Texto: Carlos López-Keller Álvarez

Para máis información:

  • López-Keller Álvarez, Carlos (2014): "Santa Marta na revolta de 1846. Peripecias da cuadrilla de Poyán, revista Terras do Ortegal nº 1, 75-84.



xoves, 8 de abril de 2021

Prietas las filas: Os batallóns escolares en Ortigueira

Batallón infantil en Tui arroupando

ao arcebispo de Santiago con armas

e instrumentos musicais.




Malia o clima de crispación política e social no que estamos vivindo, e que teñen a escola tamén coma lugar de habituais enfrontamentos, de momento, a ningún dos nosos políticos e nomeadamente aos dese novo nacional populismo rampante se lles ocorreu resucitar aqueles antigos batallóns escolares, aos que imos dedicar unhas liñas. 

Os primeiros batallóns escolares xurdiron na Europa do século XIX (Francia regularizounos en 1882) respondendo ao interese da clase burguesa por disciplinar e domesticar aos fillos da emerxente clase obreira, ademais de ser un tempo no que se comezaba a aceptar as bondades da actividade física na educación dos infantes.

En España unha das primeiras experiencias púxoa en marcha o pai Andrés Manjón nas súas Escolas do Ave María en Granada (1888). Uniformou ao seu alumnado (xitanos, pobres e analfabetos), e aplicou un réxime castrense, mesmo dotándoos de réplicas en madeira das armas do Exército. Esta foi a liña de implantación dos primeiros batallóns españois, con nenos dos hospicios e de escolas públicas municipais. 

Batallón escolar nunha escola francesa
(1882-1900)

Porén, tivo tamén moitos detractores. A Institución Libre de Enseñanza (ILE) foi a máis firme nas súas críticas. Un dos seus seguidores, o coruñés Eduardo Vincenti, sendo director de Instrución Pública, prohibiu en 1894, a través dunha Circular, a participación dos mestres nestes proxectos “por temor a que esperte nos nenos un instinto belicoso”i

Sen embargo os ditadores militares foron moi proclives a fomentar e impor estas prácticas. Así Miguel Primo de Rivera (1924-1931) creou o Servizo Nacional de Educación Física, Cidadana e Premilitar co obxectivo de institucionalizar un sistema de educación física de adoutrinamento patriótico. A militarización dos escolares na España franquista foi un feito habitual que contou coa complicidade da xerarquía católica. Tratábase de formar dende a escola primaria a unha nova xeración da cruz e da espada que se identificara cos valores do novo Estado e seguise as pautas da nova ideoloxía nacionalcatolicista. Desfiles, saúdos, marchas e paradas militares mesmo con armas as máis das veces feitas de madeira por veciños habelenciosos son algúns dos aspectos que me traslada un veciño e amigo lembrando os seus anos de escola na súa aldea de Devesos:

  • —“ 
    La Voz de Ortigueira, 30.01.1937
    O que era escola, escola, poñía pouca. Entre as visitas daquel cura falangueiro, que adornaba a súa pequena figura cunha sotana na que sobresaía unha incontábel ringleira de botóns e un descolorido chapeu, e os continuos desfiles militares, que con mosquetóns de madeira feitos por un veciño carpinteiro, que mesmo parecían de verdade, botábamos a meirande parte do tempo
    ”.

Outra referencia destes batallóns infantís atopámola nesta ocasión no libro “Galicia: o oficio de vivir. Nenosii de Gonzalo Allegue, onde vemos un completísimo batallón infantil fotografado despois de facerlle unha parada militar de benvida ao arcebispo de Santiago de Compostela na súa visita á catedral de Tui

E por último para afondar máis nesa comuñón igrexa-escola-patria, reprodúcese unha crónica da festa patronal da parroquia devesana. Na páxina 3, o xornalista describe o fervor patriótico e relixioso daquela rapazada:

  • ..”A los acordes de la afinada banda «Lira Ortegana» y precedidos de la enseña de la Patria, aparecen, en correcta formación, los apuestos «CAMISAS AZULES*, escuadras de la Falange y «FLECHAS» que al mando de su Jefe local (el culto maestro nacional D. Salvador Díaz Manso) ocupan en perfecta línea la nave central, subiendo un piquete las gradas del altar para hacer guardia de honor al Señor de los Ejércitosiii.

Como epílogo do texto, o redactor pregúntase con certa ironía, se esta nova infancia- limpa, correcta e disciplinada- será a mesma que aqueloutra rebelde e agreste en cuxos corazóns depositaran os seus mestres o xermolo do rancor nun ambiente social infecto (sic), en clara referencia ao alumnado da escola laica La Devesana



Cara al Sol...

En sintonía co réxime dominante no país , a disciplina militar foi  ben vista por moitos profesores de educación física, rescatados do Exército,  que exerceron ata ben avanzados os anos sesenta do século pasado. Se quitamos as arañeiras dos nosos ollos aínda podemos lembrar con claridade as salas de ximnasia dos nos nosos institutos. mosaicos imaxinarios inzados dun aire espartano onde resoaba con aire marcial a voz do profesor:  “dereita, esquerda, media volta, aliñaaaaarse!!! ”.


  1. i El Correo Militar, Madrid, 13 de setembro de 1894.
  2. iiGalicia: o oficio de vivir. Nenos. Editorial Nigra Imaxe. Vigo. 1997.
  3. iiiLa Voz de Ortigueira. Nº 1080. Año XXII, 30 de xaneiro de 1937.

-------------------

Texto: Emilio Castro Fustes, mestre.




mércores, 7 de abril de 2021

A rúa do Príncipe de Ortigueira... a que príncipe se refire?

Alfonso XII en 1865, cando se lle
puxo o nome de Príncipe
á rúa de Ortigueira

A rúa do Príncipe do Ortigueira é unha das máis características de Ortigueira, entre outras cousas porque é a que conduce ao Cemiterio Municipal situado na punta de Requeixo. 
 A rúa sae da praza de Isabel II, tamén chamada do Concello ou da Igrexa, pois ambas institucións se sitúan nela, e incluso praza do Mercado, pois nela tiña lugar o mercado semanal de xoves e domingos ata os anos 70 de pasado século XX, do que queda o esbelto tinglado de columnas, con deseño modernista, recentemente restaurado en 2020.

A rúa do Principe foi, durante o século XIX, unha das 3 máis importantes do casco vello da localidade; recibía daquela o nome de rúa do Medio (había tamén a de Abaixo e a de Arriba) ou do Comercio, pois nela se situaban os establecementos comerciais da vila, ubicados en baixos con soportais, como nos ten lembrado Manel Bouzamayor na súa serie "Ortigueira en el siglo XIX" (*). Nun principio a rúa chegaba ata a antigua casa Rectoral do Ponto, se ben hoxe considérase que a rúa chega ata o cemiterio.

Unha dúbida que teñen moitos ortigueireses é: a que príncipe se refire a nome da rúa?

Para dilucidalo, imos facer a pescuda en dúas partes:

Alfonso XII de mozo

1. Desde cando ten o nome de rúa do Príncipe?

Para sabelo, recorremos aos datos que temos dos nacementos dos fillos de Florentino Castiñeiras Cao, o fundador da tradicion musical de Ortigueira a mediados do século XIX. Casada con Petra Villarnovo, o matrimonio tivo máis de 10 fillos, o primeiro dos cales foi Pedro, que máis tarde sería farmacéutico e artista destacado (*). Pois ben, Pedro naceu en 1851 na rúa do Medio, o mesmo que varios dos seus irmaos ata 1863 en que naceu Victor; pero cando nace Benigno, en 1866, o nome da rúa xa cambiara ao de Príncipe.

Pero xa uns meses antes, cando nace María Jesús Díaz Teijeiro, tía de Camilo Díaz Baliño e tía-avóa, por tanto, de Isaac Díaz Pardo, en outubro de 1865, a rúa se denomina "do Príncipe". Polo tanto, estimamos que o cambio debeu producirse a principios ou mediados de 1865.

2. A que príncipe se refire?

Esta dúbida ten máis fácil solución. Sen pensalo moito, calquer ortigueirés pode pensar que se trataría de Alfonso XII ou Alfonso XIII, pero vendo os anos dos que estamos falando, todo nos conduce a Alfonso XII. Vexamos algún dato del:

Alfonso Francisco de Asís Fernando Pío Juan María de la Concepción Gregorio Pelayo de Borbón e Borbón naceu en Madrid o 28 de novembro de 1857; era fillo da raíña Isabel de Borbón, Isabel II (ver outra entrada no noso blog: Que lle debe Ortigueira a Isabel II?que se ben estaba casada con Francisco de Asís de Borbón (curmá da propia raíña) e era o rei consorte, non foi o pai biolóxico do príncipe. En efecto, está recoñecido que o pai verdadeiro foi o 

Caricatura cos diferentes periodos
do Sexenio Democrático

capitán de enxeñeiros Enrique Puigmoltó, un aristócrata, que foi un dos numerosos amantes que tivo a raíña (unha tradición borbónica, á que despois se dedicaron con amplitude Alfonso XII, Alfonso XIII e o actual "rei emérito" Juan Carlos I).

A vida do futuro Alfonso XII foi convulsa: en 1868 ten lugar a Revolución Gloriosa, coa derrota das tropas isabelinas na batalla de Alcolea, debido á que a familia real foxe a Francia, e hai unha sucesión de acontecementos vibrantes durante os 6 anos do chamado Sexenio Democrático:


  1. Goberno Provisional (1868-1871)
  2. Nomeamento de Amadeo I de Savoia (1871-1873) como rei de España.
  3. Primeira República (1873-1874), que remata cun pronunciamento militar pro-monarquía.
  4. Restauración da monarquía na persoa do rei Alfonso XII.

Este último retorna a España en xaneiro de 1875. Tería un reinado curto, pois en novembro de 1885 morre de tuberculose, a escasos días de cumprir os 28 anos.

Cando se lle da (sen saber o motivo) a nova designación da rúa en 1865, o futuro Alfonso XII tiña 9 anos; tras iso, non sabemos se o concello ortigueirés suprimiría o nome en 1868 ou en 1873, durante o periodo revolucionario e republicano, e se sería restaurado en 1875. En todo caso, o nome de  rúa do Príncipe foi o que chegou a nós nesta altura do século XXI.

Finalmente, aclarar, como saberán moitos, que en realidade Alfonso XIII, fillo póstumo de Alfonso XII, naceu xa rei, polo que nunca foi principe, nin por tanto se lle puido dedicar a él a nosa rúa.


Bibliografía

(*) Publicada inicialmente en La Voz de Ortigueira e despois en La Prensa Ortegana, o semanario que el mesmo editou durante 3 anos, entre 2016 e 2018.

- Torres Bouza, Xosé María. "Pedro Castiñeiras Villarnovo (1851-1927), farmacéutico músico e artista". Inédito