Hai 180 anos, 23 de abril de 1846, unha ducia de ortigueireses asisten á batalla de Cacheiras

 

 

 

O 23 de abril de 1846, hai exactamente 180 anos, tiña lugar a batalla de Cacheiras (Teo, nas foras de Santiago) entre as forzas revolucionarias liberais e progresistas galegas encabezadas polo Coronel Solís (sublevado en Lugo o 3 de abril) e as do goberno ditatorial do xeneral Narváez durante o reinado de Isabel II; estas últimas serían as que vencerían.

Como resultado da batalla, cuxos últimos lances chegaría a presenciar, sendo adolescente, Manuel Murguía polas rúas de Compostela, acabaríanse os soños da Xunta Superior de Goberno de Galicia encabezada por Pío Rodríguez Terrazo e con Antolín Faraldo como Secretario, invocados hoxe como un inicio do galeguismo contemporáneo, e incluso como unha forma de protonacionalismo.

Antolín Faraldo (1822-1853)

Os mandos civís e militares do levantamento sería xulgados de forma sumaria e fusilados en San Estevo de Paleo (Carral). Anos despois, xa cun goberno progresista, na vila de Carral ergueríase un monumento aos hoxe coñecidos como Mártires de Carral.

 

Como é sabido, desde a vila Ortigueira unha ducia de mozos “das mellores familias”, armados con carabinas,  tentou unirse ao movemento progresista, chegando a Santiago cando resoaban ao lonxe os canóns da batalla de Cacheiras, e chegaban os heraldos da derrota. Nese grupo estaban Ramón Díaz Castro, avó de Julio Dávila, Ramón María Almoina (cirurxán), Valentín Camba (piloto de barco), Vicente Rivadeneira, Francisco Pita, Ricardo Cao, José Villamil, Vicente Cuevas e Jacobo Álvarez, entre outros, ademáis do avogado Manuel Fernández Poyán, que encabezada o grupo.

O avogado Manuel Fernández Poyán,
líder da cuadrilla ortigueiresa

Tentando regresar ao Ortegal, foron capturados en Monfero cando tentaban atravesar o río Eume. Xulgados, foron condendos, algúns deles prisión, outros a desterro a África e uns poucos a morte, e agardaban o temible trance no cárcere da Coruña cando foron amnistiados —si, unha amnistía xeral!—en outubro dese ano 1846 con motivo da voda, o 10 dese mes, de Isabel II co seu curmán Francisco de Asís María de Borbón, e puideron regresar a Santa Marta, non sen sentir o rexeite de boa parte da vila.

 

Julio Dávila atoparía papeis antigos do seu avó materno (falecido en 1895), un caderno manuscrito e en verso de 63 páxinas titulado "Los doce amigos" onde relataba as penurias e correrías. Julio Dávila publicaría  en 1901 co título de  “Aventura revolucionaria” un artigo rememorando os feitos ocorridos. Anos despois o ortigueirés Manuel Pérez Bello publicaría nos anos 90 do pasado século XX en La Voz de Ortigueira un artigo volvendo a falar do asunto.

Finalmente, e aquí queríamos chegar, o noso socio Carlos López-Kéller Álvarez publicaría no nº 1 (de 2014) da revista Terras do Ortegal, un fermoso artigo titulado “Santa Marta na revolta de 1846. Peripecias da cuadrilla de Poyán”, no que con elegante prosa fai un ameno percorrido polas andanzas revolucionarios dun fato de mozos da nosa vila norteña, botando por fora a fama de vila conservadora.

Recomendamos, por tanto, volver ao espléndido texto de Carlos López-Keller, e disfrutar do seu relato.

--------------------------------  

Texto: Xose Maria Torres

Ramón Villares inaugurará o congreso sobre Álvaro Cunqueiro que se celebrará en Ortigueira en outubro de 2026.

 

 

A asociación Terras do Ortegal, como xa se difundiu hai unhas semanas, organizará en outubro deste ano unhas xornadas de estudo sobre o ilustre escritor mindoniense con motivo de cumprírense o 90º aniversario da síua chegada a Ortigueira. Como é ben sabido, Álvaro Cunqueiro (1911-1981) chegou á capital do Ortegal en outubro de 1936, fuxindo de perigos que o asediadan en Mondoñedo, a súa vila natal,tralo estallido da Guerra Civil, e aquí estivo ata finais de maio de 1937. Esta etapa foi clave na vida do escritor (ata entón poeta, conferenciante, articulista de prensa e militante do Partido Galeguista), constituíndo un punto de inflexión, cambiando a súa orientación política, e deixando a vida de estudante universitario en Compostela —que aínda era pese a ter iniciado os estudos de Filosofía e Letras oito anos antes— e converténdose nun profesional do xornalismo.

Álvaro Cunqueiro nos anos 30,
na súa época
de estudante universitario
en Compostela

Terras do Ortegal está contactando con diversos especialistas na vida e obra de Cunqueiro e da situción de Galicia naquela época, e pode confirmar xa que Ramón Villares, Catedrático de Historia Contemporánea da Universidade de Santiago de Compostela, e persona cunha ligazón especial a Ortigueira, localidade que visita regularmente, impartirá a lección inaugural das xornadas de estudo sobre Cunqueiro.

Como dicimos máis arriba, as xornadas celebraranse no mes de outubro de 2026, en datas precisas que están a concretarse polo Comité Organizador do evento que está encabezado por Manuel Bouzamayor, presidente de Terras do Ortegal; para esta tarefa conta cun Comité Asesor formado por Ramón Loureiro, escritor, xornalista e especialista na vida e obra de Cunqueiro e de Manuel López Foxo, escritor, columnista de prensa e bo coñecedor da historia cultural do Ortegal e da estancia de Cunqueiro nas nosas terras.

En 2021, coincidindo co 85º aniversario da estancia do escritor nas nosa comarca, Terras do Ortegal colocou unha placa conmemorativa no hotel onde se hospedaba na vila ortigueiresa

En datas próximas seguiremos dando conta dos novos especialistas que analizarán a vida e a obra de Álvaro Cunqueiro, do forma de inscrición e asistencia e do formato exacto do encontro, que agardamos se convirta no evento cultural do ano no Ortegal.

-----------------

Terras do Ortegal, elixida para formar parte do Comité de Seguimento Turístico do Xeoparque Cabo Ortegal

 

O pasado martes, 17 de marzo, tivo lugar na sala de xuntanzas do concello de Cariño a eleción dos representantes das Entidades Amigas do Xeoparque no Comité de Seguimento da Sostibilidade Turística e Desenvolvemento Local do Xeoparque Cabo Ortegal.

Este Comité está formado por:

-       Representantes da Xunta de Galicia e Deputación da Coruña

-       Técnicos dos concellos,

-       Técnicos do xeoparque

-       Experto do Comité científico

-       representantes de empresas da zona

-       Representantes das Entidades Amigas

E analizará o impacto do turismo no territorio, tratando de promover un impacto positivo e un turismo responsable

As Entidades Amigas

Terras do Ortegal está recoñecida desde 2024 como entidade Amiga do Xeoparque.Cabe lembrar que a figura de Entidade Amiga é unha creación da asociación xestora do Xeoparque (AXXCO) para relacionarse coas asociacións e colectivos sociais da zona; trátase dunha figura de valor relativo ou escaso, pois as asociacións recoñecidas como tais non poden participar na toma de decisións do Xeoparque, que está limitado exclusivamente aos 7 concellos que o conforman: Cariño, Cedeira, Cerdido, Moeche, Ortigueira, San Sadurniño e Valdoviño. Unha limitación que habería que preguntarse se resposta ás directrices da Unesco, que establecen que os xeoparques deben conformarse de abaixo a arriba, dando participación real das comunidades e colectivos sociais no proceso de toma de decisions, que no noso caso é inexistente.

Terras do Ortegal apoiou desde que xurdiu a iniciativa de Xeoparque desde que se difundiu, e ven prestando atención mediante artigos publicados na revista e organizando algún evento, como unha mesa redonda en Ortigueira. Ademáis seguimos considerando ao Xeoparque como unha oportunidade extratéxica das comarcas de Ferrolterra e Ortegal. Debido a iso seguimos concurrendo ás actividades a que nos invitan.

 

 

Eleción de representantes

Durante a sesión do pasado 17 de marzo Paula Ardas, da consultora Hidria Ciencia Ambiente y Desarrollo S.L., seleccionada pola Deputación da Coruña para xestionar diversas tarefas e recursos obtidos de fondos europeos Next Generation no territorio do xeoparque, expuxo a composición do Comité e presentou os indicadores que este órgano deberá estudar para ver o impacto das actividades turísticas na zona.

En representación de Terras do Ortegal asistiron dous membros da Directiva: Germán Alonso e Xosé María Torres. Nunha reunión cunha escasísima presenza das entidades amigas (o que reflicte o escaso interese que desperta esta figura, o que debería facer reflexionar ao Xeoparque,) foron elixidas 2 persoas para os dous postos ofertados:

-       Manuel Couce (AVCR Val de Moeche)

-       Germán Alonso (Terras do Ortegal)

De Germán Alonso, profesor de Ecoloxía na Unversidade Complutense de Madrid, e asentado en Ortigueira desde hai varios anos, cabe dicir que ten experiencia directa no proceso de creación do Xeoparque da Costa Vasca, que viviu moi de cerca, polo que era a persoa máis acaída de Terras do Ortegal para participar neste Comité de Seguimento.

Falece Bernard Le Gonidec, un dos franceses pioneiros do turismo europeo en Espasante

 

 Falece Bernard Le Gonidec, un dos franceses pioneiros do turismo europeo en Espasante

O pasado 16 de febreiro falecía en Rennes, na Bretaña francesa, Bernard Le Gonidec, un dos pioneiros do turismo europeo no porto de Espasante.

Nacera en 1932 —tiña por tanto 93 anos— na pequena poboación de Pléhédel, cerca de Paimpol, un notable porto pesqueiro da costa norte bretoa. Na educación Secundaria tivera como profesora de Lingua Española á esposa dun oficial exiliado da Mariña republicana española, o que o levou a estudar Filoloxía Hispánica na universidade de Rennes, se ben concluíu os estudos en París, na Sorbona.

Pasou por diversos avatares vitais, que incluíron o servizo militar durante dous anos en Alxeria, en plena guerra pola independencia, se ben non servíu como combatente, senón como mestre nunha escola primaria, tempo que aproveitou para coñecer o campo alxeriano e escribir páxinas conmovedoras sobre os nenos e a pobreza da xente... Despois iniciouse na docencia profesional como profesor de secundaria en Saint-Brieuc. Tras iso, consegue en 1970 o posto de profesor Titular na universidade de Rennes II, na que promovería a relación académica con Galicia e onde desempeñaría importantes cargos.

Chegada a Galicia e a Espasante

A súa primixenia chegada ao noso país foi nunha expedición de dúas goletas da Mariña francesa, barcos-escola para formación de oficiais, ao porto da Coruña, e así o recollía a prensa da época (La Voz de Galicia, 31-07-1959): «A bordo de la goleta francesa L’Etoile se celebró una reunión ofrecida a la prensa y radio de La Coruña... Hicieron los honores el capitán M. Ives Gelard... y el periodista francés, M. Bernard Le Gonidec, que realiza un reportaje de este viaje de navegación...»

Pouco despois, a principios dos 60 chegaría a Espasante —un recorrido que desde Bretaña esixía 3 días de viaxe no seu potente Renault Dauphine por aquelas estradas deficientes e de trazado sinuoso da España franquista— coa súa esposa, a súa filla Isabelle, de apenas 2 anos, ademais de Marcel, o irmao pequeno de Bernard, para practicar español.

Xa no porto ortegalés tratou de conectar con mariñeiros e comerciantes, pois Bernard, a pesar de ser un home de cultura amplia, non era distante, e buscaba a relación persoal, o que fixo que se integrara como un espasantino más. Home deportista, practicaba a pesca submarina, mentres que o seu irmao Hubert se dedicaba máis á fotografía documental (as mallas, as redes de pesca, as festas e romarías...), interesados ambos en coñecer os costumes —a etnografía, en definitiva— da paisanaxe rural galega.

Parte desas experiencias foron relatadas en 2021 no artigo “Espasante, unha longa convivencia. Desde 1960 á actualidade”, publicado na revista Terras do Ortegal. Aí relata como a colonia francesa (parentes, amigos...) chegaría a sumar varias decenas de persoas, máis de 50, chegadas ao longo dos anos para coñecer o Espasante mítico que Bernard pregoaba, e ao que tamén chegara, algo antes, a colonia alemá encabezada pola familia de Klaus-Peter Noever, Claudio, que deixaría profunda pegada, así como o seu fillo Florian, ambos de grata lembranza.

Namorado de Espasante, e desa Galicia de comúns raíces célticas coa súa Bretaña natal, nunha viaxe de estudos a Uruguai, como hispanista que era, Bernard chegou a presumir ante uns galegos de Viveiro alí emigrados, que él tamén era galego pola súa nai, que casara cun francés... un episodio de simpática inventiva.

Próximo libro

Bernard gustaba de escoitar nas pausadas tardes do estío os relatos dos mariñeiros nas augas bravas do Gran Sol, pero tamén dos emigrantes en Ultramar. De un deles, Servando, gravou nos anos 70 do pasado século XX, en varias cintas de casetes, as súas peripecias por Estados Unidos (California, Arizona, Nevada...), Cuba e o México da Revolución, na época de Pancho Villa, até chegar a España, e do seu recorrido pola zona republicana... aventuras que nestes meses pasados, xa transcritas a papel, estaban —e están— en proceso de edición e próximas a publicarse en Ortigueira.

Botaremos de menos a Bernard e ao seu espírito xovial e aberto. Pero seguiremos tendo cerca a Isabelle e demais fillos de Bernard, e a Anne e demais fillos de Hubert (irmao de Bernard falecido en 2023, con 96 anos), e ao irmao pequeno Marcel e os seus fillos, pois contan con casa en Espasante. Para todos eles, o noso agarimo.

Adeus, Bernard! Ad aeternam vale!

Xosé Mª Torres

-------------------------- 

Esta entrada foi publicada previamente 0 20-03-2026 no semanario La Voz de Ortigueira, se ben aquí ten lgúns datos adicionais.