 |
| Privilexio rodado de Afonso X sobre Santa Marta de Ortigueira (Foto: concello de Ortigueira) |
O próximo 30 de abril a Xunta de Galicia, representada polo seu presidente, Alfonso Rueda, entregará ao concello de Ortigueira, nun acto que comezará no teatro de Beneficencia á 1 da tarde (13.00 horas), o exemplar orixinal do Privilexio Rodado de Afonso X alcumado o Sabio —rei de Castela e León entre 1252 e 1284— asinado en 1255 en Valladolid. Por este documento, concedérase o Foro de Benavente a unha vila, Santa Marta de Ortigueira fundada algúns anos antes en data imprecisa.
Ortigueira é unha vila medieval, aínda que moitos non o saiban, pola carencia hoxe de edificios daquela época.
Características do Privilexio
Os privilexios rodados eran os documentros máis solemnes da chancelería real castelá. O termo rodado ven de que o signo (a sinatura) do rei ven envolto por unha roda que serve de validación e refrendo do disposto.
Este privilexio rodado foi otorgado en Valladolid o 20 de setembro de 1255, mide 52 x 54 cm, e está confeccionado en pergamiño, o material máis noble da época.
 |
| Afonso X nunha miniatura medieval |
Beneficios do Foro de Benavente
Cabe lembrar que os primeiros señores de Ortigueira foron os condes de Montenegro; despois deste Foro de Benavente os habitantes e o territorio da vila de Ortigueira pasaban a depender, con carácter perpetuo, de forma directa da Coroa (como as vilas de Baiona, A Coruña e Viveiro, entre outras), eliminando a dependencia dun señor feudal.
O privilexio, segundo Julio Dávila, foi confirmado polos seguintes reis de Castela:
- Sancho IV, o Bravo, no ano 1285
- Alfonso XI, no ano 1333;
- Enrique III, no ano 1405
- Juan II, en 1432
Lamentablemente, esa adscripción perpetua á Coroa non se cumpriu: en 1442 o rei Xoán II de Castela otorgou a Diego Pérez Sarmiento e Manrique, Adiantado Maior de Galicia e señor de Mucientes e Santa Marta de Ortigueira o título de Conde de Santa Marta.
Logo, segundo nos indica Anxo Rosende na súa espléndida Ortigueira. Guía histórica e social da vila de Santa Marta e as parroquias do seu concello (editada polo concello en 1992), o noso condado uníuse ao de Trastámara e despois ao Marquesado de Astorga a principios do séc. XVI. Despois, en 1707 pasou a depender do Condado de Altamira (denominacion que fai referencia á fortaleza de Altamira, no concello de Brión, nas aforas de Compostela).
Peripecias do noso Privilexio Rodado
 |
| Federico Maciñeira e Pardo de Lama, insigne historiador |
No libro Historia de Ortigueira, publicado en 1999 pola editorial Vía Láctea, e do que foron autores Emilio Ramil, Carlos Breixo e Emilio Grandío, o actual Cronista de Ortigueira, Breixo, apuntaba que o citado privilexio estaba depositado na sede da Fundación Camilo José Cela, en Iria Flavia (Padrón). Hoxe sabemos que o documento nalgún momento foi expoliado do seu depósito en Betanzos e posto no mercado de coleccionistas privados. A finais dos anos 60 do pasado século XX o documento estaba en posesión do erudito extremeño Antonio Rodriguez-Moñino, que llo regalou ao escritor Camilo José Cela. Este conservouno na súa residencia en Palma de Mallorca; daquí pasou, en efecto, a Iria Flavia á sede da Fundación Camiulo José Cela, que como se sabe foi intervida en 2010 pola Xunta de Galicia ante as irregularidades económicas cometidas polos seus xestores (entre os que se atopaba a segunda muller de Cela, pero esta é outra historia...). A cesión, por tanto, do Privilexio, é obra desta fundacion, mediante un acordo coa Xunta de Galicia.
 |
| Invitación oficial do concello de Ortigueira para asistir ao acto de entrega do Privilexio rodado o xoves 30 de abril de 2026 |
Requisitos de conservación
O documento, de hai case 800 anos, feito en pergamiño, un material caro pero de máxima calidade e duración garantida, require unhas condicións de conservación extraordinarias. Xa non se trata só dun control estrito de temperatura e humidade, senón tamén de iluminación (a luz solar ou de lámpadas inapropiadas poderían destruir a tinta co que foi redactado o documento), e por suposto, protexido de sustracción, deterioro ou vandalismo e co seguro corespondente.
As directrices dos técnicos na materia (directora do Arquivo Municipal e técnicos do departamento de Cultura municipal) determinarán cal será a mellor forma de conservación e exposición do documento
Proposto de estudo e difusión
O texto deste documento foi transcrito no seu día pola paleografia Milagros Lara, e reproducido polo xornalista ortigueirés Manuel Pérez Bello no semanario La Voz de Ortigueira (8-11-1991). Con todo, desde Terras do Ortegal consideramos de interese que algún experto en Paleografía e Diplomática medieval estudase e transcribise de novo o documento, artigo que nos comprometemos a incluir nalgún próximo número da nosa revista, e que ademáis diso se fixese por parte do concello de Ortigueira un folleto divulgativo, con carácter máis breve e popular, que fose conservado con orgullo en todos os hogares ortigueireses. Dito queda.
P.D.: Ademáis do privilexio rodado de Afonso X, de 1255, virá tamén a Ortigueira o privilexio de Enrique III de 1405, que confirma, e que tamén estaba en posesión da Fundación Camilo José Cela, en Iria Flavia, se ben o seu historial e peripecias é diferente.
----------------------
Texto: Xosé María Torres
