xoves, 19 de maio de 2022

Como se pode peregrinar a Teixido?

Retablo de santo André
no santuario de Teixido


 




Xa sabemos que hai moitas formas de peregrinar a San Andrés de Teixido para cumprir a promesa. Hoxe vamos contar un par delas por anecdóticas que nos contou Loli Rubido, aínda que un pouco noveladas.



Sandar a vaca.

Un matrimonio do Val de Xestoso tiña a vaca enferma e non daba curado, así que se ofreceron a ir ao santo o día da romaxe se a Gallarda sandaba, xa que era o seu único medio de vida, encima estaba preñada, co que a perda era dobre. 

Unha vaca no camiño a Teixido
Meu dito, meu feito. A vaca curou e pariu un precioso xato. Pero a promesa levaba implícito baixar andando a Costa de Cedeira con garavanzos casteláns metidos nas zocas, e alá van

Case chegando, o home non podía máis e díxolle á muller que camiñaba vizosa, —eu non dou outro paso máis, morro dos pés. Cómo fas ti para ir tan salerosa?

A dona contestou —eu cocín os garavanzos.

En fin…


Ir calada todo o camiño.

Esta era unha muller de ascendencia maragata, asentada en Ortigueira que nunca subira a San Andrés. A piques de xubilarse pediulles a dúas veciñas que ían tódolos anos se podía ir con elas, pois tamén fixera a promesa de visitar o santo en vida. O compromiso con santo André era subir camiñando e sen falar palabra dende San Adrián.

Capela do Socorro vello

As veciñas intentaron convencela para levala en coche, pois vían que o sacrificio da muller era grande, sete quilómetros costa arriba dan moito que andar…

Non houbo maneira, así que emprenderon o camiño pola mañá cedo, subiron á barca no malecón de Ortigueira e cruzaron a ría ata Fornelos, dende alí subirían andando. Pasaron por diante das dúas capelas do Socorro, o Novo e o Vello, decidindo atallar polo Cristo dos Carrís para deixar a pedra no amilladoiro e baixar a Costa Grande que leva ao santuario. Todo ía ben, a señora caladiña, apoiada na vara de abelá, as acompañantes falando e o sol nacendo por Teixidelo.

Xa estaban chegando, un pouco máis e axiña estaría acendendo a vela ante o apóstolo e dándolle as grazas polo que el xa sabía…

Capela do Socorro novo
Mais cando xa divisaban a capela, tropezou cunha pedra e dixo berrando, —caín…

Rota a promesa de ir calada, alí mesmo prometeu volver ao ano seguinte nas mesmas condicións. Por máis que intentaron convencela de que case o lograra e o santo non llo ía ter en conta, non houbo maneira e repetiuse a escena.

Pasou o ano, volveron a subir nas mesmas circunstancias e a muller tropezou de novo na mesma pedra e volveu dicir, —caín… Pero baixiño para que ninguén a escoitara.

Aínda o había de intentar unha terceira vez, pero morreu antes e as veciñas non lles quedou máis remedio que cumprir a promesa por ela, tiveron que ir caladiñas todo o camiño, que moito lles custou, pero fixérono pola alma da defunta que por fin descansou en paz.

Nunca prometas o que non vas poder cumprir…

--------------

Texto: Luli Dopico

Fotografías: Álvaro F. Polo








luns, 2 de maio de 2022

Entrevista a Loli Rubido, xerente da empresa Roteiros

Loli na porta norte do Santuario,
 
de estilo gótico hispano-flamenco,
a parte máis antiga do Santuario

 
 


«Se vas buscando o amor, deberás meterlle no peto unha ramiña de herba de namorar á persoa que che interesa sen que se decate». 

Tantas veces camiñou Loli Rubido Martínez a Teixido, como anécdotas ten para contar, recoñecendo que aprendeu lendo os libros de Maciñeira e de Usero, amén de falar cos parroquianos e xentes do lugar que achegan amplos coñecementos sobre a nosa Meca galega, como ela lle chama, asegurando que de Galicia vén máis xente a San Andrés que vai a Santiago. Con ela falamos.

Ritos de San Andrés de Teixido, o santuario dos pobres.

Cada persoa vai por motivos diferentes, cando se fai unha promesa, hai un porque, sandar dunha enfermidade, por amor, por ter un fillo, por salvarse no mar… Entón os ritos son diferentes.

O máis ancestral é o de levar unha pedra, basado na Biblia, según dí Murguía: “Cando as pedras falen serán testemuña das persoas que fixeron a romaxe”. Este rito que pervive dende hai milleiros de anos e un dos máis antigos da humanidade. As pedras bótanse antes de chegar, nos chamados amilladoiros, dos que Maciñeira contabilizou ata 24. Eu, seis

—dí Loli: o da costa de Ortigueira é o máis grande, e o mellor conservado está no Chao dos Carrís.

Exvotos no altar

Os exvotos en forma de perna, mans, cabeza… Calquera parte do corpo humano feito en cera que se vendía alí mesmo e logo as velas que eran do mesmo tamaño que a persoa ofrecida e que tiñan que chegar enteiras ao santuario e arder dentro da capela días e días.

O rito de portar o cadaleito se te salvabas dun
ha enfermidade grave, xa non está en vixencia. A persoa levaba a caixa e deixábaa pendurada das paredes laterais do templo, chegaron a ter tantas que tiveron que buscarlle una nova ubicación, baixo o mesmo atrio.

Tamén se poden ver maquetas de barcos levadas polos mariñeiros que se salvaron dun naufraxio ou dunha galerna, hoxendía hai cen trangalladas expostas nun altarciño que se renova a cotío, bufandas do Deportivo ou do Real Madrid, chisqueiros de quen deixou de fumar, exvotos de cera, muletas, xoguetes de nenos, moitas flores de plástico e velas que arden todo o día. 


Loli, xerente da empresa Roteiros,
ante a enseada de 
Cortes

Rito da vida e da morte na Fonte do Santo

Botaremos no pío da fonte unhas migas de pan, se afunden, mal presaxio, se flotan cumprirase o desexo, parabéns. Por certo que mesmo por debaixo da fonte hai unha veta de uranio, tal como lle contou un enxeñeiro madrileño que estudou a zona polos anos 50.

Tamén pediremos un desexo e para que se cumpra, beberemos tres grolos de auga dos tres canos sen tocarlle cos beizos.

Tradicións do Santuario: Formas de peregrinar a San Andrés

Vén xente de todo os lugares, sobre todo do occidente asturiano, do Bierzo, do norte de Portugal, das Rías Baixas, xente que repite e acaba traendo a familia e aos amigos. Para peregrinar a San Andrés non hai normas establecidas, pódese ir de calquera xeito, no tipo de vehículo que teñas. Hai quen se ofrece a ir descalzo, ou sen falar durante todo o camiño, os que van sen comer nin beber, quen porta unha candea e baixa de xeonllos a costa Grande, ou quen vai acompañando a un defunto.

Este último ten un rito peculiar. Pola mañá cedo irás buscar o morto ao cemiterio, petarás na tumba e diraslle que se erga que vamos cumprir a promesa que en vida non lle deu tempo a facer. Se vas en coche ou en autobús hai que pagar o billete e deixar un asento libre para o finado. Se vas andando mirarás de que non se perda polo camiño. Tamén hai que levar avituallamento para o falecido, antigamente a comida dábaselle a un pobre que estivera polo lugar. Unha vez escoitado misa, xa de regreso hai que acompañalo de novo ata o camposanto e deixalo acomodado na tumba, despedíndose e dicindo algo así como: “Misión cumprida”.

Tamén debemos respectar e non pisar os bichiños que atopamos polo camiño, pois din que son almiñas que van cumprir a promesa. 

Relicario 


Posible deusa do inferno. Como a encontraron e onde?

É unha talla de pedra anterior ao cristianismo, no pé ten gravados símbolos solares, cruces e unha cornamenta, como se dunha Cernunus se tratase, na cabeza leva un tocado. Esta pedra especial atopouse nunha casa preto do camiño a Santo André de Teixido. Din que gardaba a casa e ata lle poñían flores. Hoxendía é propiedade particular.

Reivindicacións para potenciar o turismo que chega a San Andrés

Recuperar os camiños milenarios tradicionais, limpalos e sinalizalos correctamente, atender as explicacións dos guías que poñen en valor a idiosincrasia do lugar, preparar algúns dos albergues do camiño, abrir as capelas do Socorro, da Fame da Sede e da Preguiza e dende logo diferenciar este noso camiño chamado tamén do Mar ou da Costa, que tamén leva a Compostela; potencialo na páxina de turismo da Xunta, implicándose nesta ruta de peregrinaxe. 

Non marcharemos do lugar sen mercar os sanandresiños pendurados na vara de abeleira co ramiño de teixo, algo único noso, a poder ser poñer o Santo, cando as normas da pandemia o permitan, ver o relicario e xantar uns percebes ou comer o caldo, ademais de sacar a foto e ver poñerse o sol nas portas do Alén.

Seguiría Loli toda a tarde contándonos anécdotas que quedan para outro momento por falla de espazo, pero que abofé son curiosas.

------------------------------------------ 

Entrevista publicada en La Voz de Ortigueira nº 5.518 (8 de abril de 2022)

Texto e fotos: Luli Dopico

Foto 1. Loli diante da porta norte, de estilo gótico hispano-flamenco, a parte máis antiga do que hoxe se conserva no Santuario, segundo Rafael Usero.

Foto 2. Exvotos no altar.

Foto 3. Loli, xerente da empresa Roteiros, ante a enseada de Cortes.

Foto 4. Relicario.



martes, 12 de abril de 2022

A gastronomía de Santo Andrés de Teixido

 

Vista xeral do Santuario de Teixido
(Foto: Álvaro F. Polo)



O señor Salas deume a información, mellor dito prestoume o libro de Víctor Sueiro: Comer en Galicia, que nos fala do «tortillo», do que xa tivera escoitado falar, pero non exactamente como relata o autor, mais sendo fieis á receita, resumimos e transcribimos:

    "Os tortillos de Santo André están ligados como outras vellas historias ás comilonas dos curas galaicos. Nesta composición só entran as xemas, buscando unha sartén xigantesca, con altura     suficiente para que os chourizos se aguanten de pé. Necesitamos seis ducias de ovos, sen claras, só xemas, que bateremos ata que adquiran corpo, o suficiente para poder cravar os chourizos sen pel. Os chourizos estarán semicurados para que transmitan ben as substancias."

Mesón Hermanos Bouza

Di Sueiro que o problema está en virar o tortillo…

Segundo as miñas informacións, o tortillo non se vira, déixase callar na tixola e botaremos tantos chourizos como comensais haxa, e algún máis por se queren repetir, que non vai ser o caso, porque a continuación virán as fontes con percebes, empanada de merlón e logo o cocido para rematar co caldo de verzas para asentar o viño. De postre gatón.

Disque estes pantagruélicos banquetes foron na época do cura Miragaya, segundo capelán que rexentaba o Santuario. Tres foron os irmáns Miragaya e os tres sacerdotes, un de Barbos (Ortigueira) e outro de Régoa (Cedeira), pero o que mellor daba de comer era don Manuel e del cóntanse moitas anécdotas: misaba en zocas, defendíase con escopeta de caza e era tan comedoriño que tiveron que facerlle unha mesa cunha curva axeitada ao seu bandullo, para que puidera xantar comodamente…

Mesón Eiravella

Contan que foi un convencido xermanófilo e cando viu emerxer das augas un submarino na Primeira Guerra Mundial, non dubidou en baixar ata a praia e subir nunha chalana para chegar onda el, tras descender pola escotilla, o Comandante fíxolle unha encomenda: confioulle a custodia da súa muller mentres interviñan nunhas operacións militares. Aquela dama estivo agochada en Teixido ata que regresaron por ela. Tempo andando o crego recibiu un retrato dedicado polo Kaiser Guillerme II, en recoñecemento da súa protección.

Mesón Os de Teixidelo

Outro día contarei máis historias, que abofé son graciosas.

Outra comida: o caldo. Quen eran as caldupeiras?

Vén de antigo. Eran mulleres que dende moi cedo se apousentaban nos camiños que ían a San Andrés cun enorme pote de ferro e alí mesmo, dende as primeiras horas da mañá, facían o caldo para os romeiros, que servían en cuncas de barro por un patacón. Hai unha cantiga que as lembra:

            Indo para San Andrés,

            aló no Porto do Cabo,

            díxome unha caldupeira:

            — Romeiriña, queres caldo?

            — Non, señora, que me escaldo.

           — Romeiriña, queres viño?

            — Si, señora, un papadiño.

Na actualidade hai catro bares nos que podemos xantar como o facía o cura de San Andrés, tal como nos informa Sergio Muíño. Na taberna de Hermanos Bouza, onde Basi presenta a enorme tortilla, tamén teñen empanada, pulpo, percebes, raxo, berberechos e outras saborosas viandas. Nos 

Mesón Os Loureiros

Loureiros, Óscar fai comida variada, máis actual, carne asada, zamburiñas, croquetas, navallas e percebes tamén. Na Eiravella, rexentado por Sergio e súa muller, degustaremos o caldo ademais dos percebes e os chocos en salsa de améndoa, menús variados con diferentes pratos locais. No bar Os de Teixidelo, teñen especialidade en mariscos, pulpo, ovos con xamón e unha ampla carta de viños. Todo riquísimo e prezos asequibles. E de postre, ademais dos que ofertan nos locais de restauración, as roscas, que se venden ensartadas nun vimbio. Háinas con azucre e sen el. Unha tradición que se remonta no tempo das antigas feiras, onde se vendían a centos. Non se fan alí, parece ser que as fan en Montoxo e noutros fornos da zona.

Que aproveite e lembren ir a San Andrés de vivos. Merece a pena.

LULI DOPICO


mércores, 9 de marzo de 2022

Éxito en FITUR 2022 dos sanandreses de Teixido


Sergio Muíño e Jorge Bellón traballan por poñer en alza as tradicións e o gran patrimonio que ofrece San Andrés

Jorge Bellón, artesán galego


O pasado doce de febreiro, o Club de Lectura de Ortigueira contou coa presenza de Sergio Muíño, fundador de Eufundevivo.com e doutorando en Turismo. Aproveitamos o momento para facerlle unha entrevista. 

Cando nace “Eufundevivo”?

O proxecto nace a finais do ano 2019, a través da creación das redes sociais e a publicación dunha foto miña no santuario coa lenda: «Eu fun de vivo a San Andrés de Teixido». A raíz de aquí, xorde a idea de poñer en valor o sentimento que moitos de nós temos cara este lugar ao que debemos ir en vida ou de mortos. Ademais, tendo en conta a realidade turística de San Andrés, esta iniciativa vai acompañada dunha proposta de desenvolvemento turístico sostible e local, dende o propio destino. 

Que facedes e cantos sodes? 

Sanandresiño
(Foto: Álvaro F. Polo)
«Eufundevivo» é un proxecto da xente, polo tanto é difícil saber cantos somos. Son moitas as persoas que colaboran con nós enviando fotografías e historias, escribindo vivencias e relatos, axudando e cedendo material para as nosas investigacións ou mesmo berrando a viva voz que foron de vivas ao santuario… Por outra parte, non me quero esquecer da xente de San Andrés que me acolleron dende o primeiro día. Sen eles o proxecto non tería ningún sentido! Para min é moi importante que estean a gusto co que facemos, son eles quen viven no lugar e o que non é bo para a poboación local non pode ser bo para o visitante! 



Que iniciativas foron xurdindo? 

Entre as nosas iniciativas atópase por un lado #TeixidoFavorito, que recompila historias, anécdotas e vivencias reais daquelas persoas que visitaron o santuario. E por outra banda, o ano pasado fixemos o 1º Certame de Relatos Curtos EUFUNDEVIVO cun premio composto dunha visita guiada, un lote de produtos da artesanía local, un diploma acreditativo e a publicación do mesmo nas nosas plataformas dixitais. Quen queira pode ler o relato: “Siempre hacia el oeste”, ou enviar a súa anécdota a través da nosa páxina web (www.eufundevivo.com). Este ano faremos a 2º edición do Certame. 

FITUR 2022


Sergio Muíño co ramo
de romeiro a San Andrés

Cada ano, en Madrid (FITUR) hai un stand de Galicia no que se atopa representado todo o territorio. Este ano, Santo André de Teixido tivo un gran protagonismo xa que a artesanía que levou a Axencia de Turismo de Galicia foron os sanandreses, da man do seu artesán Jorge Bellón.  

Que acollida tiveron?  

Foi moi boa, cada día miles de persoas se achegaron ao posto a saber máis deles. Moita xente xa os coñecía e a que non, quedaba sorprendida moi positivamente. Ata os reis levaron uns sanandresiños! Tamén fixemos varios obradoiros amosando como se fan e incluso no equipo de Galicia levábamos un como parte do noso uniforme.  

Que son? Qué representan? Cómo se fan? 

Os sanandreses son unha artesanía centenaria e típica de Santo André de Teixido, amuletos feitos con miga de pan sen fermentar e cocidos, algúns deles durante horas, que logo se pintan para darlles as cores características que coñecemos. 

Existen diferentes formas, cada unha co seu significado: a flor para o amor, a barca para as viaxes, o santo para a saúde, o peixe para o alimento, a escada para o traballo, a man para os estudos, a coroa para a protección e a pomba para a paz. Estes son os máis habituais, aínda que hai algún máis como o pé ou o trevo que están en proceso de recuperación! 


Sanandresiños en FITUR 2022

SANTO ANDRÉ DE TEIXIDO

— Que significa para a comarca? 

Santo André de Teixido é un referente histórico, o segundo punto de peregrinación máis visitado despois de Santiago de Compostela e, posiblemente, o máis antigo de Galicia. Para entender o que representa para a comarca é preciso poñer a vista no Camiño, xa que é un recurso que ofrece actualmente oportunidade real de desenvolvemento turístico dun xeito respectuoso e sostible. 

Baixo o meu punto de vista, as accións que se están a levar a cabo vinculadas a Teixido non abondan se queremos conservar a esencia deste lugar milenario. É certo e teño constancia de que se está a traballar neste tema dende o meu concello de Cedeira e dende outros polos que pasa o Camiño, pero o turismo avanza a gran velocidade e requírese unha labor de xestión e planificación real e conxunta, articulada por tres eixos principais: concellos e organismos, empresas privadas e a poboación local que habita o destino. Nós seguiremos achegando o noso grao de area e, como ata o momento, colaborando e traballando con aquelas persoas e entidades que aposten pola prosperidade e sostibilidade de Santo André de Teixido.

Pois moitas grazas, iniciativas así son de aplaudir e poñen en valor o grande patrimonio que temos con San Andrés de Teixido, ao que hai que ir de vivo.

---------------------------------------------

Artigo publicado no semanario La Voz de Ortigueira o 4.03.2022

Texto: Luli Dopico

Fotos: Sergio Muíño

mércores, 2 de febreiro de 2022

O xeoparque a debate. Unha oportunidade para o Ortegal?

De esq. a dta.: Xosé Lois Armada,
José Miguel Alonso, Martín Alemparte
e Vanesa Trevín.


Foi un dos actos máis destacados dos que ten organizado Terras do Ortegal nos seus 8 anos de existencia: nutrida asistencia (máis de 50 persoas), interese vivo, debate sen cortapisas, louvanzas e críticas, e duración eterna (case 3 horas!!)

A mesa redonda, coordinada por Vanesa Trevín, arqueóloga e Secretaría da asociación, reuniu a José Miguel Alonso Pumar, alcalde de Cariño e presidente en 2022 da asociación promotora do Xeoparque (formada exclusivamente por concellos), a Xosé-Lois Armada, científico titular do CSIC e bo coñecedor de todo o proceso, e Martín Alemparte, xerente do GDR Courel-Ribeira Sacra, e coordinador do Xeoparque Montañas do Courel, o único que hai aprobado en Galicia.

Paula Vázquez na presentación en Fitur 2022
(Foto: La Voz de Galicia)

Tras un video promocional do proxecto interveu José Miguel Alonso nunha exposición atinada na que fixo unha boa descrición do mesmo, presentado recentemente en Fitur (onde contou, por certo, co apoio da modelo e presentadora Paula Vázquez, nova embaixadora da candidatura). Alonso Pumar asumiu fallos e déficits no recorrido levado a cabo, e sinalou as oportunidades e desafíos que conlevan as achegas de 200.000 € concedidos pola deputación coruñesae os 1,5 M€ concedidos dentro dos fondos Next Generation postpandémicos, ao ser un proxecto seleccionado polo Goberno Central-Xunta. Indicou o próximo nomeamento dun Comité Científico e a apertura de dúas mesas de participación social.


Lois Armada, coa súa boa capacidade analítica, característica dun bó académico, apuntou varios datos pouco coñecidos -ou pouco difundidos- dos inicios da proposta, que datan de 2006, cunha noticia de prensa (“Las rocas del cabo Ortegal son las más antiguas de la Península”), as xornadas celebradas en Cariño no verán de 2007, a publicación por este mesmo concello no lonxano 2010 dunha Guía de campo do complexo de cabo Ortegal (ver foto), a proposta de promover unha candidatura a Xeoparque dende o ámbito político (programa do PSdeG-PSOE cariñes para as eleccións municipais de maio de 2011)..., moitas delas anteriores ou non incluídas na Memoria da candidatura, algo inoportuno. Poden verse ampliados estes datos no artigo “El Geoparque de cabo Ortegal a debate: balance y perpectivas” que o profesor da UCM Ricardo Arenas e Lois Armada publicaron no nº 4 (2017) de Terras do Ortegal (páx. 79-95). Lois apuntou varias críticas, como a falta de participación social na proposta e o escaso coñecemento que ten a cidadanía, necesarios para levar a bon fin a proposta, e defendeu a transparencia nas contratacións que se poidan levar a cabo e na execución desesz fondos, reclamando unha participación real nesas decisións.


O exemplo do Xeoparque Montañas do Courel

A intervención de Martín Alemparte, que afondou na necesidade de participación social, foi tal vez a máis sorprendente, polos datos que achegou: 

Intervención de Martín Alemparte
falando do Xeoparque Montañas do Courel

a) o orzamento anual do Xeoparque montañas do Courel é so de 45.000 €, a razón de 15.000 € por cada un dos 3 concellos: Ribas de Sil, Quiroga e Folgoso do Courel, máis algunha subvención da deputación de Lugo; b) o xeoparque non ten persoal propio: o Coordinador é el mesmo, que está empregado no GDR (Grupo de Desenvolvemento Rural) Courel-Ribeira Sacra; e c) Desde o seu punto de vista o máis importante do xeoparque non é a xeoloxía, senón a posibilidade de crecemento social e económico da comarca que proporciona, pois baixo a marca “xeoparque” poden integrarse industrias, establecementos de hostelería e restauración, adegas de viño, artesáns... e incluso canteiras de lousa, datos dos que ofreceu exemplos concretos. E debemos lembrar que este é o obxectivo que defende a propia UNESCO! Falamos dunha idea moi certera e que tal vez deberíamos asumir tamén aquí: ver a riqueza xeolóxica da zona como unha excusa, ou mellor como unha panca para mitigar a despoboación e a falta de industrias, e de impulso dun crecemento harmónico, sustentable.

Unha parte dos asistentes
no Teatro de Beneficencia ortigueirés

Debate vivo: aparecen os macroeólicos

Xa no debate, varias persoas do público preguntaron e reflexionaron sobre a ameaza que representan os megaparques eólicos no proxecto de xeoparque e na vida e economía dos veciños en xeral, que amosaron grande inquedanza. O debate prolongouse durante case 90 minutos, exemplo da preocupación que se podía palpar entre os asistentes. Outros temas como a exclusión do concello de Mañón na candidatura ou a riqueza botánica da Capelada sairon e foron adecuadamente respondidos polos relatores nun debate vivo e cheo de interese.

A visión de Terras do Ortegal

Dende Terras do Ortegal entendemos a etiqueta Xeoparque que ofrece a UNESCO, como una oportunidade máis para levar adiante un desenvolvemento económico, social e cultural para a nosa comarca por varias razóns:

a) Obríganos a ter unha visión comarcal dos nosos asuntos, abandonando os localismos. Grazas ao proxecto Xeoparque, ata 7 concellos (Cariño, Cedeira, Cerdido, Moeche, Ortigueira, San Sadurniño e Valdoviño) comezaron a facer reunións periódicas dende o ano 2015, compartindo experiencias, iniciando colaboracións para dar servizos aos cidadáns, e iniciando o trazado dunhas directrices comúns, acompañadas de financiación, de cara ao futuro.

b) Comezamos a ver con outros ollos os nosos recursos -a xeoloxía, a historia, a arqueoloxía, a paisaxe, o mar, a biodiversidade-, pero tamén o sector primario, a gastronomía, os servizos turísticos, e todas as posibilidades de transformaciónin situque teñen....

c) Este proceso danos unha moi boa oportunidade para significarnos como comarca, ordenar o territorio e decidir todas e todos xuntos, dende Mañón ata San Sadurniño, cara onde irá a comarca do Ortegal e a súa contorna nos próximos anos.

d) Para que os puntos anteriores vaian adiante é necesaria unha boa información e un mellor entendemento con outras institucións, asociacións e estamentos sociais coma quedou claro neste debate esclarecedor.

.


Fotografías: equipo de Terras do Ortegal


Bibliografía citada por Xosé Lois Armada:


- Martínez Catalán et al. (2010): Geología del Complejo de Cabo Ortegal y de las unidades relacionadas del basamento de Galicia. Guía de campo. Cariño: Concello de Cariño.

 

- Arenas, R., et al. (2019): El Complejo de Cabo Ortegal: los terrenos alóctonos del NW de Iberia y los episodios iniciales del ensamblado de Pangea. Guía de campo. Cariño: Concello de Cariño.  







domingo, 23 de xaneiro de 2022

DEVESOS. Aquelas festas do Patrón

O autor e outros compinches, ataviados
con roupa de domingo, aló polos anos 60.
Véxanse os nomes ao final do texto.



Sorrío ao atopar a imaxe que acompaña este texto, entre as láminas dun vello álbum, sobre o que se derramou inexorablemente o tempo.

A instantánea corresponde a un día do Patrón aló polos primeiros anos da década dos 60 do século pasado. Madía leva que perdera nitidez e que moitas desas vidas xa teñan caducado.


O 20 de xaneiro, día de San Sebastián, poucas veces amencía solleiro. En xaneiro o frío e as bategadas eran fieis compañeiras do noso patrón, que como bo mártir resiste case espido e co corpo atravesado de frechas o paso dos anos dende o outeiro privilexiado do altar da nosa igrexa. A verdade é que aos máis cativos da casa tampouco nos preocupaba a climatoloxía de día tan sinalado. A festa habíamos celebrar nos soportais do adro ou por fóra, pero aquela alegría non nola roubaba nin o frío nin a choiva. 

A mañanciña xa viña acompañada polo estrondo das primeiras bombas de palenque que espertaban á veciñanza. Nos cuartos da moitas casas comezaban o trafego que supuña asearse e vestir as mellores roupas feitas ou compradas para o gran día. Cara o mediodía, o adro íase enchendo de mulleres e raparigas agardando polos toques da campaíña para entrar á misa solemne. Pola contra, a maioría dos homes íanse arrimando ás tabernas que se improvisaban aquel día para axudar coa súa recadación á axustar o orzamento dos ramistas.

A igrexa parroquial
de San Sabastián dos Devesos

As mulleres que podían -a meirande parte delas quedaba na casa preparando as larpeiradas para o xantar- saudaban á xente de fóra que pouco máis vían que nesta ocasión. Os cregos, convidados polo párroco, ían chegando coas súas mellores vestimentas para concelebrar a cerimonia. Tampouco faltaban algúns que outros mendigos e tolleitos que xamais foran vistos por aquel lugar.


Misa solemne

A misa, ao ser solemne e cantada, enchía de olor a incenso e música as húmidas paredes do templo. A banda de música agardaba na tribuna ao momento de alzar para tocar o himno nacional que servía de sinal ao fogueteiro para que mandase ao ceo unha bomba ben potente.

Á saída da misa retomábanse as conversas entre os asistentes mentres os máis cativos botaban a correr tralas variñas dos foguetes e os máis mocetes botaban as primeiras olladas pícaras ás raparigas de acó e de acolá. A banda ou a orquestra botaba uns pasodobres e valses que chamábamos as “pezas da misa” e animaban aos primeiros bailaríns e bailarinas a dar acompasados pasos perante a mirada atenta das máis vellas que criticaban ou adulaban os vestidos de estrea que flotaban no ar daquela improvisada pista de baile. Ao rematar as últimas pezas, a concorrencia ía revendo, mentres nas casas agardaban as potas cos mellores e máis saborosos manxares. Pero sen dúbida a paparotada máis completa e concorrida era a da casa reitoral, onde o párroco recibía aos colegas da bisbarra sempre listos para parolar, xogar á baralla e encher os seus campanudos bandullos.

O fermoso edificio da antiga escola
da Devesana, ubicado no Igrexario,
fronte á igrexa parroquial
As reunións gastronómicas alargábanse ata preto do luscofusco. Amais de manducar facíase un reconto das novidades que se albiscarán na mañanciña. Aquelas paroladas eran interrompidas de novo polos novos foguetes tirados á mantenta para reclamar á mocidade para que se achegara ao adro da igrexa onde de novo a orquestra, agora elegantemente ataviada, lanzaba ao ar as novas melodías bailables.

A medida que a noite ía cubrindo o ceo co seu manto mouro, os arredores da igrexa enchíanse de parellas que practicaban apaixonadas fregas só interrompidos pola cativería que corría na procura de variñas dos foguetes ou simplemente para ir aprendendo as habelencias amorosas para unha futura festa do Patrón. Tampouco faltaban as liortas entre aqueles que dedicaran máis tempo á beberacha que aos amores. Pasadas as dez da noite os músicos tomábanse un descanso que aproveitaba a máis da xente para repoñer forzas, ben nas casas próximas á festa ou no Salón que case sempre había nas parroquias. Alí, as aboas destapaban as súas cestas cheas de comestíbeis que sobrarán do xantar principal. Decontado se comía pola pouca fame que había e as moitas gañas de brincar.

Coa lúa sobre o ceo cincento daqueles xaneiros xeados a orquestra afinaba un variado popurrí co que xa entendíamos que a nosa festa tan agardada tocaba ao seu fin. Suorentos e esgotados, cadaquén buscaba as súas sabas para enxaugar bágoas de risa ou desamor e agochar os soños para outro Patrón.


En San Sebastián dos Devesos, no 20 de xaneiro, o día do Patrón. 


Emilio Castro Fustes 

Mestre e licenciado en Pedagoxía.

Foi director do Museo Pedagóxico de Galicia.

Autor de "O campón de Rodela. Moradía de voces familiares" (2016)


Persoas na fotoManolo Cal, "Romay", José Díaz (Pepito do Zapateiro), “Cubano” (con visera, sobriño do señor maior, tamén de Cuba), Emilio Castro (Milucho), Manel Blanco e Antonio Castro Ferreiro.


martes, 18 de xaneiro de 2022

HIXINIO PUENTES NOVO, PRIMEIRO CRONISTA OFICIAL DE MAÑÓN

Hixinio Puentes durante a súa intervención
(foto: Xosé María Torres)


Na tarde do venres, 7 de xaneiro de 2022, fíxose xustiza. O salón de actos do Centro Socio-comunitario de Mañón ateigouse de seareiros da cultura polo feito histórico que alí ía acontecer. Por primeira vez na súa historia o Concello de Mañón goza dun Cronista Oficial, sendo elixido para este cargo honorífico, e por unanimidade, o noso amigo Hixinio Puentes Novo.

Despois das certeiras palabras do alcalde, Alfredo Dovale, home que non perde ningún acto no que a cultura do seu concello sexa un feito a reivindicar, tomou a quenda o profesor Bernardo Penabade, e a importancia do acto fica reflectida no feito de que Bernardo, en contra do seu costume, levara o faladoiro preparado; non quería, xa que logo, que algún trasno rebuldeiro fixera das súas ou que algunha meiga conseguira enfeitizalo para ir na procura doutros camiños non desexados.

O profesor Penabade, sempre dinámico e omnipresente en calquera acto a prol da nosa bisbarra, coa súa inconfundible e feiticeira dicción ateigou de emotividade a sala sen posibilidade de deixar algún recuncho baleiro. Alí contounos que Hixinio leva, dende hai máis de trinta anos, facendo o traballo axeitado co que acadar o título que nese acto se ía impoñer, a única diferencia é que agora pasaba a ser un traballo “oficial” e niso constaba a implicación do cronista pois este cargo leva implícito a proxección de futuro nos moitos e diversos ámbitos. Lembrounos tamén a faceta literaria de Hixinio e, se ben é certo que todas e cada unha das súas obras foron presentadas no seu momento e no lugar indicado para facelo, avogou por facer unhas xornadas de estudo arredor da súa narrativa así como dos premios conseguidos.

O novo Cronista recibindo o título
do alcalde de Mañón, Alfredo Dovale
(foto: David Rguez. Morado)
A resposta de Hixinio ás palabras de Penabade, despois do agradecemento a todas aquelas persoas e institucións que avogaron pola consecución deste título, foron pola mesma vía pois ata as pausas tiñan algo que contarnos. Segundo as súa propias palabras, «O motor xerador desta xeira onde me metín foi a parroquia de Mogor, a miña, mais dende alí foron chamando as outras parroquias ata rematar por desentrañar a historia do Concello, abeirando a produción literaria», «foi un traballo que fun dando a coñecer en publicacións varias como é o caso da revista Terras do Ortegal,

e foi a maneira de que a xente soubera o que estaba facendo», «agora, co respaldo do Concello, atoparemos a canle de comunicación axeitada para dar a coñecer a nosa historia», pois «a historia dun pobo non ten sentido sen un relato, é máis, é preciso este relato que é o que sitúa a historia dun pobo onde se merece», «o traballo de divulgación é tan importante como o de documentación e investigación». Agora Hixinio faise eco do seu nomeamento, o cal implica «estudiar o pasado e preparar o futuro», remexendo xa “oficialmente” nos seus eidos de traballo: a tradición oral, as hemerotecas, as diferentes publicacións, e os arquivos (municipais, diocesanos, navegación, provinciais, rexionais e nacionais), facendo énfase nos arquivo de Santa Marta de Ortigueira como punto de partida para os estudos locais. Acabou facéndose cargo do nomeamento sabedor de que «son consciente da rigorosidade e compromiso con Mañón, coa súa cultura, historia e patrimonio».

Hixinio Puentes acompañado
de Carlos Nuevo, Cronista
de Viveiro, e de Carlos Breixo,
Cronista de Ortigueira
(foto: David Rguez. Morado)
E Hixinio non se despediu sen antes ter unhas palabras, non preparadas, para Bernardo Penabade, e que foron quen de erguer una mesta brétema onde a realidade chegou a fuxir por un intre. Este instante foi aproveitado por Hixi0nio para lembrar o inxente traballo realizado por Penabade a prol do noso ata o punto de considerar que el tiña que ser o verdadeiro destinatario deste honor.

O momento físico da entrega do título foi acompañado dunha ovación sen fin que tan só estaba a reflectir o que viña de acontecer e a subliñar que os alí presentes apoiamos sen fisuras este nomeamento e tamén, como non, que íamos acompañar e axudar a Hixinio Puentes nesta nova andaina.

Rematado o acto, xa podemos estar seguros de que Hixinio vai seguir a traballar polo seu pobo porque para el vén sendo un xeito de vivir e agora aínda máis co pulo que lle dá o saber que non vai estar só, que o Concello vai contar con el dun xeito “oficial” e que todos imos gañar con esa simbiose necesaria e sempre frutífera entre un concello e os seu Cronista Oficial.

Parabéns para Hixinio Puentes Novo, pois el mesmo xa forma parte da historia que está a estudar. Parabéns para o concello de Mañón quen non dubidou en ter a este home ó seu servizo, por unanimidade. E parabéns para todos nós por ter, grazas a xente coma esta, un futuro un pouco máis prometedor.

----------------  

Texto: Manel Bouzamayor