Ortigueira recuperará o próximo xoves 30 de abril o Privilexio Rodado de Afonso X sobre Santa Marta de Ortigueira

Privilexio rodado de Afonso X
sobre Santa Marta de Ortigueira
(Foto: concello de Ortigueira)

 

O próximo 30 de abril a Xunta de Galicia, representada polo seu presidente, Alfonso Rueda, entregará ao concello de Ortigueira, nun acto que comezará no teatro de Beneficencia  á 1 da tarde (13.00 horas), o exemplar orixinal do Privilexio Rodado de Afonso X alcumado o Sabio —rei de Castela e  León entre 1252 e 1284— asinado en 1255 en Valladolid. Por este documento, concedérase o Foro de Benavente a unha vila, Santa Marta de Ortigueira fundada algúns anos antes en data imprecisa.

Ortigueira é unha vila medieval, aínda que moitos non o saiban, pola carencia hoxe de edificios daquela época.

Características do Privilexio

Os privilexios rodados eran os documentros máis solemnes da chancelería real castelá. O termo rodado ven de que o signo (a sinatura) do rei ven envolto por unha roda que serve de validación e refrendo do disposto.

Este privilexio rodado foi otorgado en Valladolid o 20 de setembro de 1255, mide 52 x 54 cm, e está confeccionado en pergamiño, o material máis noble da época. O documento orixinal debía ter un carimbo de chumbo pendente con fíos de seda, que non sabemos se se conserva no noso caso.

Afonso X nunha miniatura medieval

Beneficios do Foro de Benavente

Cabe lembrar que os primeiros señores de Ortigueira foron os condes de Montenegro; despois deste Foro de Benavente os habitantes e o territorio da vila de Ortigueira pasaban a depender, con carácter perpetuo, de forma directa da Coroa (como as vilas de Baiona, A Coruña e Viveiro, entre outras), eliminando a dependencia dun señor feudal. 

O privilexio, segundo Julio Dávila, foi confirmado polos seguintes reis de Castela:

• Sancho IV, o Bravo, no ano 1285   
• Alfonso XI, no ano 1333;
• Enrique III, no ano 1405
• Juan II, en 1432

Lamentablemente, esa adscripción perpetua á Coroa non se cumpriu: en 1442 o rei Xoán II de Castela otorgou a Diego Pérez Sarmiento e Manrique, Adiantado Maior de Galicia e señor de Mucientes e Santa Marta de Ortigueira o título de Conde de Santa Marta.

Logo, segundo nos indica Anxo Rosende na súa espléndida Ortigueira. Guía histórica e social da vila de Santa Marta e as parroquias do seu concello (editada polo concello en 1992), o noso condado uníuse ao de Trastámara e despois ao Marquesado de Astorga a principios do séc. XVI. Despois, en 1707 pasou a depender do Conde de Altamira, e finalmente integrouse no poderosa Casa de Alba.

 

Peripecias do noso Privilexio Rodado

Federico Maciñeira e Pardo de Lama,
insigne historiador

O documento orixinal, segundo conta o historiador Federico Maciñeira no seu libro Crónicas de Ortigueira, publicado en 1892, fora remitido o 22 de decembro de 1817, cumprindo o requerimento recibido, á Xefatura Política da provincia, isto é, a Betanzos, á que estaba adscrita naquela altura Ortigueira e resto de concellos do Ortegal (ata 1833, en que se constituíron as actuais catro provincias galegas). Conta Maciñeira que no arquivo municipal quedara unha copia legalizada... da que non hai rastro hoxe no arquivo, segundo nos conta a súa actual Directora, María José Vilasánchez.

No libro Historia de Ortigueira, publicado en 1999 pola editorial Vía Láctea, e do que foron autores Emilio Ramil, Carlos Breixo e Emilio Grandío, o actual Cronista de Ortigueira, Breixo, apuntaba que o citado privilexio estaba depositado na sede da Fundación Camilo José Cela, en Iria Flavia (Padrón). Hoxe sabemos que o documento nalgún momento foi expoliado do seu depósito en Betanzos e posto no mercado de coleccionistas privados. A finais dos anos 60 do pasado século XX o documento estaba en posesión do erudito extremeño Antonio Rodriguez-Moñino, que llo regalou ao escritor Camilo José Cela. Este conservouno na súa residencia en Palma de Mallorca; daquí pasou, en efecto, a Iria Flavia á sede da Fundación Camiulo José Cela, que como se sabe foi intervida en 2010 pola Xunta de Galicia ante as irregularidades económicas cometidas polos seus xestores (entre os que se atopaba a segunda muller de Cela, pero esta é outra historia...).  A cesión, por tanto, do Privilexio, é obra desta fundacion, mediante un acordo coa Xunta de Galicia.

Invitación oficial do concello de Ortigueira
para asistir ao acto de entrega do Privilexio rodado
o xoves 30 de abril de 2026

Requisitos de conservación

O documento, de hai case 800 anos, feito en pergamiño, un material caro pero de máxima calidade e duración garantida, require unhas condicións de conservación extraordinarias. Xa non se trata só dun control estrito de temperatura e humidade, senón tamén de iluminación (a luz solar ou de lámpadas inapropiadas poderían destruir a tinta co que foi redactado o documento), e por suposto, protexido de sustracción, deterioro ou vandalismo e co seguro corespondente.

As directrices dos técnicos na materia (directora do Arquivo Municipal e técnicos do departamento de Cultura municipal) determinarán cal será a mellor forma de conservación e exposición do documento

Proposto de estudo e difusión

O texto deste documento foi transcrito no seu día pola paleografia Milagros Lara, e reproducido polo xornalista ortigueirés Manuel Pérez Bello no semanario La Voz de Ortigueira (8-11-1991). Con todo, desde Terras do Ortegal consideramos de interese que algún experto en Paleografía e Diplomática medieval estudase e transcribise de novo o documento, artigo que nos comprometemos a incluir nalgún próximo número da nosa revista, e que ademáis diso se fixese por parte do concello de Ortigueira un folleto divulgativo, con carácter máis breve e popular, que fose conservado con orgullo en todos os hogares ortigueireses. Dito queda.

P.D.: Ademáis do privilexio rodado de Afonso X, de 1255, virá tamén a Ortigueira o privilexio de Enrique III de 1405, que confirma, e que tamén estaba en posesión da Fundación Camilo José Cela, en Iria Flavia, se ben o seu historial e peripecias é diferente.

----------------------  

Texto: Xosé María Torres 

 

Hai 180 anos, 23 de abril de 1846, unha ducia de ortigueireses asisten á batalla de Cacheiras

 

 

 

O 23 de abril de 1846, hai exactamente 180 anos, tiña lugar a batalla de Cacheiras (Teo, nas foras de Santiago) entre as forzas revolucionarias liberais e progresistas galegas encabezadas polo Coronel Solís (sublevado en Lugo o 3 de abril) e as do goberno ditatorial do xeneral Narváez durante o reinado de Isabel II; estas últimas serían as que vencerían.

Como resultado da batalla, cuxos últimos lances chegaría a presenciar, sendo adolescente, Manuel Murguía polas rúas de Compostela, acabaríanse os soños da Xunta Superior de Goberno de Galicia encabezada por Pío Rodríguez Terrazo e con Antolín Faraldo como Secretario, invocados hoxe como un inicio do galeguismo contemporáneo, e incluso como unha forma de protonacionalismo.

Antolín Faraldo (1822-1853)

Os mandos civís e militares do levantamento sería xulgados de forma sumaria e fusilados en San Estevo de Paleo (Carral). Anos despois, xa cun goberno progresista, na vila de Carral ergueríase un monumento aos hoxe coñecidos como Mártires de Carral.

 

Como é sabido, desde a vila Ortigueira unha ducia de mozos “das mellores familias”, armados con carabinas,  tentou unirse ao movemento progresista, chegando a Santiago cando resoaban ao lonxe os canóns da batalla de Cacheiras, e chegaban os heraldos da derrota. Nese grupo estaban Ramón Díaz Castro, avó de Julio Dávila, Ramón María Almoina (cirurxán), Valentín Camba (piloto de barco), Vicente Rivadeneira, Francisco Pita, Ricardo Cao, José Villamil, Vicente Cuevas e Jacobo Álvarez, entre outros, ademáis do avogado Manuel Fernández Poyán, que encabezada o grupo.

O avogado Manuel Fernández Poyán,
líder da cuadrilla ortigueiresa

Tentando regresar ao Ortegal, foron capturados en Monfero cando tentaban atravesar o río Eume. Xulgados, foron condendos, algúns deles prisión, outros a desterro a África e uns poucos a morte, e agardaban o temible trance no cárcere da Coruña cando foron amnistiados —si, unha amnistía xeral!—en outubro dese ano 1846 con motivo da voda, o 10 dese mes, de Isabel II co seu curmán Francisco de Asís María de Borbón, e puideron regresar a Santa Marta, non sen sentir o rexeite de boa parte da vila.

 

Julio Dávila atoparía papeis antigos do seu avó materno (falecido en 1895), un caderno manuscrito e en verso de 63 páxinas titulado "Los doce amigos" onde relataba as penurias e correrías. Julio Dávila publicaría  en 1901 co título de  “Aventura revolucionaria” un artigo rememorando os feitos ocorridos. Anos despois o ortigueirés Manuel Pérez Bello publicaría nos anos 90 do pasado século XX en La Voz de Ortigueira un artigo volvendo a falar do asunto.

Finalmente, e aquí queríamos chegar, o noso socio Carlos López-Kéller Álvarez publicaría no nº 1 (de 2014) da revista Terras do Ortegal, un fermoso artigo titulado “Santa Marta na revolta de 1846. Peripecias da cuadrilla de Poyán”, no que con elegante prosa fai un ameno percorrido polas andanzas revolucionarios dun fato de mozos da nosa vila norteña, botando por fora a fama de vila conservadora.

Recomendamos, por tanto, volver ao espléndido texto de Carlos López-Keller, e disfrutar do seu relato.

--------------------------------  

Texto: Xose Maria Torres

Ramón Villares inaugurará o congreso sobre Álvaro Cunqueiro que se celebrará en Ortigueira en outubro de 2026.

 

 

A asociación Terras do Ortegal, como xa se difundiu hai unhas semanas, organizará en outubro deste ano unhas xornadas de estudo sobre o ilustre escritor mindoniense con motivo de cumprírense o 90º aniversario da síua chegada a Ortigueira. Como é ben sabido, Álvaro Cunqueiro (1911-1981) chegou á capital do Ortegal en outubro de 1936, fuxindo de perigos que o asediadan en Mondoñedo, a súa vila natal,tralo estallido da Guerra Civil, e aquí estivo ata finais de maio de 1937. Esta etapa foi clave na vida do escritor (ata entón poeta, conferenciante, articulista de prensa e militante do Partido Galeguista), constituíndo un punto de inflexión, cambiando a súa orientación política, e deixando a vida de estudante universitario en Compostela —que aínda era pese a ter iniciado os estudos de Filosofía e Letras oito anos antes— e converténdose nun profesional do xornalismo.

Álvaro Cunqueiro nos anos 30,
na súa época
de estudante universitario
en Compostela

Terras do Ortegal está contactando con diversos especialistas na vida e obra de Cunqueiro e da situción de Galicia naquela época, e pode confirmar xa que Ramón Villares, Catedrático de Historia Contemporánea da Universidade de Santiago de Compostela, e persona cunha ligazón especial a Ortigueira, localidade que visita regularmente, impartirá a lección inaugural das xornadas de estudo sobre Cunqueiro.

Como dicimos máis arriba, as xornadas celebraranse no mes de outubro de 2026, en datas precisas que están a concretarse polo Comité Organizador do evento que está encabezado por Manuel Bouzamayor, presidente de Terras do Ortegal; para esta tarefa conta cun Comité Asesor formado por Ramón Loureiro, escritor, xornalista e especialista na vida e obra de Cunqueiro e de Manuel López Foxo, escritor, columnista de prensa e bo coñecedor da historia cultural do Ortegal e da estancia de Cunqueiro nas nosas terras.

En 2021, coincidindo co 85º aniversario da estancia do escritor nas nosa comarca, Terras do Ortegal colocou unha placa conmemorativa no hotel onde se hospedaba na vila ortigueiresa

En datas próximas seguiremos dando conta dos novos especialistas que analizarán a vida e a obra de Álvaro Cunqueiro, do forma de inscrición e asistencia e do formato exacto do encontro, que agardamos se convirta no evento cultural do ano no Ortegal.

-----------------

Terras do Ortegal, elixida para formar parte do Comité de Seguimento Turístico do Xeoparque Cabo Ortegal

 

O pasado martes, 17 de marzo, tivo lugar na sala de xuntanzas do concello de Cariño a eleción dos representantes das Entidades Amigas do Xeoparque no Comité de Seguimento da Sostibilidade Turística e Desenvolvemento Local do Xeoparque Cabo Ortegal.

Este Comité está formado por:

-       Representantes da Xunta de Galicia e Deputación da Coruña

-       Técnicos dos concellos,

-       Técnicos do xeoparque

-       Experto do Comité científico

-       representantes de empresas da zona

-       Representantes das Entidades Amigas

E analizará o impacto do turismo no territorio, tratando de promover un impacto positivo e un turismo responsable

As Entidades Amigas

Terras do Ortegal está recoñecida desde 2024 como entidade Amiga do Xeoparque.Cabe lembrar que a figura de Entidade Amiga é unha creación da asociación xestora do Xeoparque (AXXCO) para relacionarse coas asociacións e colectivos sociais da zona; trátase dunha figura de valor relativo ou escaso, pois as asociacións recoñecidas como tais non poden participar na toma de decisións do Xeoparque, que está limitado exclusivamente aos 7 concellos que o conforman: Cariño, Cedeira, Cerdido, Moeche, Ortigueira, San Sadurniño e Valdoviño. Unha limitación que habería que preguntarse se resposta ás directrices da Unesco, que establecen que os xeoparques deben conformarse de abaixo a arriba, dando participación real das comunidades e colectivos sociais no proceso de toma de decisions, que no noso caso é inexistente.

Terras do Ortegal apoiou desde que xurdiu a iniciativa de Xeoparque desde que se difundiu, e ven prestando atención mediante artigos publicados na revista e organizando algún evento, como unha mesa redonda en Ortigueira. Ademáis seguimos considerando ao Xeoparque como unha oportunidade extratéxica das comarcas de Ferrolterra e Ortegal. Debido a iso seguimos concurrendo ás actividades a que nos invitan.

 

 

Eleción de representantes

Durante a sesión do pasado 17 de marzo Paula Ardas, da consultora Hidria Ciencia Ambiente y Desarrollo S.L., seleccionada pola Deputación da Coruña para xestionar diversas tarefas e recursos obtidos de fondos europeos Next Generation no territorio do xeoparque, expuxo a composición do Comité e presentou os indicadores que este órgano deberá estudar para ver o impacto das actividades turísticas na zona.

En representación de Terras do Ortegal asistiron dous membros da Directiva: Germán Alonso e Xosé María Torres. Nunha reunión cunha escasísima presenza das entidades amigas (o que reflicte o escaso interese que desperta esta figura, o que debería facer reflexionar ao Xeoparque,) foron elixidas 2 persoas para os dous postos ofertados:

-       Manuel Couce (AVCR Val de Moeche)

-       Germán Alonso (Terras do Ortegal)

De Germán Alonso, profesor de Ecoloxía na Unversidade Complutense de Madrid, e asentado en Ortigueira desde hai varios anos, cabe dicir que ten experiencia directa no proceso de creación do Xeoparque da Costa Vasca, que viviu moi de cerca, polo que era a persoa máis acaída de Terras do Ortegal para participar neste Comité de Seguimento.

Falece Bernard Le Gonidec, un dos franceses pioneiros do turismo europeo en Espasante

 

 Falece Bernard Le Gonidec, un dos franceses pioneiros do turismo europeo en Espasante

O pasado 16 de febreiro falecía en Rennes, na Bretaña francesa, Bernard Le Gonidec, un dos pioneiros do turismo europeo no porto de Espasante.

Nacera en 1932 —tiña por tanto 93 anos— na pequena poboación de Pléhédel, cerca de Paimpol, un notable porto pesqueiro da costa norte bretoa. Na educación Secundaria tivera como profesora de Lingua Española á esposa dun oficial exiliado da Mariña republicana española, o que o levou a estudar Filoloxía Hispánica na universidade de Rennes, se ben concluíu os estudos en París, na Sorbona.

Pasou por diversos avatares vitais, que incluíron o servizo militar durante dous anos en Alxeria, en plena guerra pola independencia, se ben non servíu como combatente, senón como mestre nunha escola primaria, tempo que aproveitou para coñecer o campo alxeriano e escribir páxinas conmovedoras sobre os nenos e a pobreza da xente... Despois iniciouse na docencia profesional como profesor de secundaria en Saint-Brieuc. Tras iso, consegue en 1970 o posto de profesor Titular na universidade de Rennes II, na que promovería a relación académica con Galicia e onde desempeñaría importantes cargos.

Chegada a Galicia e a Espasante

A súa primixenia chegada ao noso país foi nunha expedición de dúas goletas da Mariña francesa, barcos-escola para formación de oficiais, ao porto da Coruña, e así o recollía a prensa da época (La Voz de Galicia, 31-07-1959): «A bordo de la goleta francesa L’Etoile se celebró una reunión ofrecida a la prensa y radio de La Coruña... Hicieron los honores el capitán M. Ives Gelard... y el periodista francés, M. Bernard Le Gonidec, que realiza un reportaje de este viaje de navegación...»

Pouco despois, a principios dos 60 chegaría a Espasante —un recorrido que desde Bretaña esixía 3 días de viaxe no seu potente Renault Dauphine por aquelas estradas deficientes e de trazado sinuoso da España franquista— coa súa esposa, a súa filla Isabelle, de apenas 2 anos, ademais de Marcel, o irmao pequeno de Bernard, para practicar español.

Xa no porto ortegalés tratou de conectar con mariñeiros e comerciantes, pois Bernard, a pesar de ser un home de cultura amplia, non era distante, e buscaba a relación persoal, o que fixo que se integrara como un espasantino más. Home deportista, practicaba a pesca submarina, mentres que o seu irmao Hubert se dedicaba máis á fotografía documental (as mallas, as redes de pesca, as festas e romarías...), interesados ambos en coñecer os costumes —a etnografía, en definitiva— da paisanaxe rural galega.

Parte desas experiencias foron relatadas en 2021 no artigo “Espasante, unha longa convivencia. Desde 1960 á actualidade”, publicado na revista Terras do Ortegal. Aí relata como a colonia francesa (parentes, amigos...) chegaría a sumar varias decenas de persoas, máis de 50, chegadas ao longo dos anos para coñecer o Espasante mítico que Bernard pregoaba, e ao que tamén chegara, algo antes, a colonia alemá encabezada pola familia de Klaus-Peter Noever, Claudio, que deixaría profunda pegada, así como o seu fillo Florian, ambos de grata lembranza.

Namorado de Espasante, e desa Galicia de comúns raíces célticas coa súa Bretaña natal, nunha viaxe de estudos a Uruguai, como hispanista que era, Bernard chegou a presumir ante uns galegos de Viveiro alí emigrados, que él tamén era galego pola súa nai, que casara cun francés... un episodio de simpática inventiva.

Próximo libro

Bernard gustaba de escoitar nas pausadas tardes do estío os relatos dos mariñeiros nas augas bravas do Gran Sol, pero tamén dos emigrantes en Ultramar. De un deles, Servando, gravou nos anos 70 do pasado século XX, en varias cintas de casetes, as súas peripecias por Estados Unidos (California, Arizona, Nevada...), Cuba e o México da Revolución, na época de Pancho Villa, até chegar a España, e do seu recorrido pola zona republicana... aventuras que nestes meses pasados, xa transcritas a papel, estaban —e están— en proceso de edición e próximas a publicarse en Ortigueira.

Botaremos de menos a Bernard e ao seu espírito xovial e aberto. Pero seguiremos tendo cerca a Isabelle e demais fillos de Bernard, e a Anne e demais fillos de Hubert (irmao de Bernard falecido en 2023, con 96 anos), e ao irmao pequeno Marcel e os seus fillos, pois contan con casa en Espasante. Para todos eles, o noso agarimo.

Adeus, Bernard! Ad aeternam vale!

Xosé Mª Torres

-------------------------- 

Esta entrada foi publicada previamente 0 20-03-2026 no semanario La Voz de Ortigueira, se ben aquí ten lgúns datos adicionais.

Sentida homenaxe en Devesos (Ortigueira) ao mestre Rafael Fernández Casas, “paseado” en Sada en 1936

Rafael Fernández Casas,
o mestre homenaxeado

Na mañá do pasado 16 de novembro de 2025, domingo, o edificio do que fora escola habaneira da Sociedade de Instrucción e Recreo SIR La Devesana, lucía esplendoroso, a pesares do tempo de outono. Chegaba un momento, que tal vez debería terse celebrado antes, da homenaxe ao mestre Rafael, un mestre culto, galeguista e laico —como a escola ortigueiresa á que foi chamado—, do que faremos un breve apunte do seu percorrido vital.

Resume biográfico

Rafael nace en Bos Aires o 3.08.1901, fillo dos galegos Josefa Casas e Rafael Fernández. Mentras o pai queda en Arxentina, a nai regresa en 1903 á Terra cos fillos Rafael e Manuel, asentándose en Compostela.  Anos despois, en 1910, a súa nai ingresos aos 2 irmaos no hospicio compostelán, ubicado no antigo convento de San Domingos de Bonaval, onde residirá ata 1920, época da que escribiría Rafael con pesar máis tarde. Alí rematará os estudos primarios, seguirá o bacharelato e iniciará os estudos de Maxisterio, que rematará en xuño de 1922, a piques de cumprir 21 anos.

O mestre Rafael (no centro),
cos seus alumnos e alumnas
da SIR La Devesana, unha escola mixta

A iso segue unha vida profesional como docente en Palas de Rei (curso 1922-1923); Devesos (outubro 1923 a marzo 1924) e San Adrián de Veiga (xuño 1924 a outubro 1926) —ambas as dúas escolas ortigueiresas de indianos—, abandonando despois o Ortegal, recorrendo diferentes escolas da provincia da Coruña, ata chegar a Sada, onde rexerá a escola de Souto, na parroquia de Carnoedo (Sada) desde 1934 ata 1936. Nesa casa-escola de Sada, xa casado con Melisendra Lamelas, natural de Devesos, nacerán os seus fillos Orientado (nacido en xuño de 1935), e Sólfido ("Filucho", nacido en xuño de 1936), logo bautizados en Devesos, tralo regreso, en outubro de 1936 como Rafael Orientado e Marcial Sólfido, respectivamente. O 20 de agosto de 1936 membros do escuadrón falanxista “Caballeros de La Coruña” sacan a Rafael do seu fogar, que remata asasinado no fatídico quilómetro 47 da estrada Betanzos-Agolada, sendo o seu cadáver recollido e depositado nunha foxa na entrada do cemiterio de San Salvador de Trasanquelos (Cesuras, hoxe Oza-Cesuras).

De esq. a dta.: Xose Mª Torres, Abel López, 
Emilio Castro e Xosé Carlos Breixo

A homenaxe en Devesos

A viúva de Rafael, Josefa, regresou enseguida a Devesos, e alí aínda vive o fillo Orientado, con 90 anos, razón de ser desta homenaxe.

No primeiro andar do fermoso edificio da Devesana, hoxe de propiedade municipal tras ser requisado en 1924 e despois novamente en 1936, celebrouse a homenaxe, consistente en designar a aula onde impartía o seu maxisterio, co nome de Aula Rafael Fernández Casas. Estaban presentes o Tenente de Alcalde de Ortigueira Jaime Ponce, representantes da A.C. Irmáns Suárez Picallo de Sada, localidade da que viña tamén o alcalde da mesma, Benito Portela, membros da Asociación Nordés e da Asociación de Memoria Histórica de Ferrol, grupo de música tradicionall Os Debotos, directivos e socios da SIR La Devesana e veciños de Devesos, de Ortigueira e de parroquias próximas como Freires e San Claudio ou Grañas do Sor, que enchían a sala, na que tamén estaba presente o mestre Andrés Santalla López, un dos primeiros que escribeu(*) hai xa 25 anos, sobre o mestre homenaxeado.

Vista xeral da sala, ateigada de público.
En primeira fila Orientado e a súa muller, Sira

Trala interpretación do Himno de Riego por parte do cuarteto tradicional, pasou a celebrarse unha mesa redonda, na que interviron sucesivamente:

1.     Emilio Castro Fustes, presidente da actual SIR La Devesana, mestre e estudoso da historia da Devesana e da vida de Rafael, con palabras cheas de grande emoción xustificou o acto como unha débeda histórica pola fonda pegada que deixou Rafael en Devesos, onde residiu a súa viúva, e onde hoxe segue vivindo o seu fillo Orientado, casado con Sira Bellas.

2.     Xosé Carlos Breixo, Cronista Oficial de Ortigueira, que coa brillante oratoria que o caracteriza relatou que escoitara repetidas veces a Melisendra, a viúva de Rafael, o que aconteceu ao seu marido. Informou que tiña no seu poder, entregado por Melisendra, copia do artigos escritos por Rafael en diferentes periódicos (La Voz de Ortigueira, El Pueblo Gallego...), así como copia —obtidos na web de Galiciana— do proceso do xulgado de Betanzos ocorrido anos despois para certificar a morte de Rafael. Propuxo á Devesana a publicación de todo este material.

Sira Bellas, Orientado Fernández e Emilio Castro.
Na parte superior, a placa co nome
de "Aula Rafael Fernández Casas"

3.     Abel López Souto, secretario da A.C. Irmáns Suárez Picallo, deu conta de como foi sacado da súa casa o mestre naquel tráxico 20 de agosto de 1936, e o asasinato posterior, un final que lle aplicaron as autoridades do novo réxime a outras persoas, moitas delas mestres, simplemente por pensar diferente, algo que nunca debera ter sucedido. Informou da publicación dun exemplar dos seus Cadernos de Estudos Locais titulado “Rafael Fernández Casas. Maxisterio e asasinato do mestre de Souto”, que ademáis de mestre fora presidente do Ateneo Cultural de Sada en 1936, e da presentación pública que se fixo do mesmo en Sada en novembro de 2021, así como da investigación forense levada a cabo entre 2023-2024 dos restos atopados no cemiterio de Trasanquelos, proba de ADN incluída, pero que deron resultado negativo no caso de Rafael.

4.     Xosé María Torres Bouza, da asociación Terras do Ortegal, por último salientou que era este un homenaxe a un mestre culto e formado, e ao tempo un acto de desagravio a unha vítima do franquismo (do golpismo, realmente), o primeiro deste tipo que se celebraba, curiosamente, no concello de Ortigueira. Deu algúns datos da vida de Rafael, e detallou a súa chegada a Devesos, a mediados de outubro de 1923, tras unha conversa en Compostela co escritor Victoriano Taibo (que fora mestre en 1918 en Ponte de Mera), persoeiro por quen Rafael sentía fonda admiración. A súa chegada está confirmada polos artigos que publicou no semanario La Voz de Ortigueira, do que sería colaborador asiduo, de un dos cales, denominado “Un día de nieve”, leu un fermoso e literario fragmento.

Os membros do grupo Os Debotos con Orientado

Pola súa parte, Emilio Castro, aceptou, como presidente da Devesana, o envite do cronista ortigueirés de recoller nun volume estudos, artigos e datos sobre Rafael e deu paso ao acto central da homenaxe, o descubrimento dunha sinxela placa do nome de Rafael na parede, que cuberta cunha bandeira galega, foi descorrida por Orientado. Tras a interpretación do Himno Galego por parte do grupo Os Debotos,  rematou o acto, emotivo e profundo.

A continuación a sociedade La Devesana ofreceu, xa na pranta baixa, aos asistentes unha degustación de produtos do país.

-----------------

(*): Andrés Santalla: "Introducción á persoa e á producción literaria do mestre Rafael Fernández Casas". Revista Arrós, Ano III nº 2, outono 1999. Ortigueira. Ese número da revista tiña como separata a reedición da novela Loita, de Fernández Casas.

-----------------  

Texto: Xosé Mª Torres Bouza

Fotos: Salvador Hermida Bouza