9º Obradoiro de fotografía documental de rúa del festival de Ortigueira organizado por Galioart

Foto Marisa Walsh

 

Galioart empezó con este proyecto en el año 2016, la pandemia COVID-19 supuso una parada en el camino y eso ha hecho que aún no hayan cumplido su objetivo de llegar al décimo obradoiro de fotografía documental de rúa,  subirán ese peldaño en el próximo 2027 si todo va bien.

Cada año en el fin de semana grande del festival, este grupo de apasionados por la fotografía llena de vida el antiguo matadero de la ribera y trabajan sin descanso durante un fin de semana para documentar con una mirada singular el festival.

 

Los que llevan viniendo desde el principio son conscientes de los cambios que el festival y las gentes que lo pueblan han experimentado en estos años y es en la labor documental que realizan estos días donde reside parte de la importancia de este obradoiro, aunque para Jesús Giz, la mayor importancia está en el disfrute que estos apasionados gozan durante dos días y medio días con lo que más les gusta.

 

La docente de este año: Ruth Montiel Arias

La docente de este año, Ruth Montiel Arias, con un amplio bagaje artístico, planteó un taller para trabajar el concepto con el que cada participante se identificase más el primer día, día en el que pidió a los participantes que no sacásen fotografías, para vivir y sentir la experiencia del festival sin cámara, este es un ejercicio muy interesante pero no parecía fácil desarrollarlo en tan poco tiempo. Ruth no lo dudó y planteó el ejercicio sabiendo que saldrían cosas interesantes, y como no, su visita a la playa fue reveladora.

 

Este año Galioart contaba con el apoyo de Eutropio Rodríguez, docente de la 5ª edición del taller y buen amigo. Eutropio estuvo presente y accesible para los participantes dando apoyo técnico y docente cuando se lo pedían, pero también aportó su grano de arena en este proyecto colectivo que se materializará en forma de poster 50x70cm, como el cartel de este año. 16 participantes más Ruth trabajaron por un proyecto COLECTIVO en este taller denominado IMÁGENES ETÉREAS.

 

Es en esa colectividad que amplificada por la energía que impregna Ortigueira estos días la que hace que haya participantes que repitan año tras año, por ejemplo la participante que atesora el mayor número de participaciones, Pilar Iglesias que vino con el hombro izquierdo roto después de un accidente doméstico y era esta la sexta vez que participaba en el obradoiro, año tras año recarga energía en este obradoiro y este festival.

El antiguo matadero donde Galioart desarrolla sus actividades volvió a estar lleno de vida este fin de semana llenando el aforo en su práctica totalidad, es muy curioso como la gente que pasa por allí entra en el matadero, curiosos de lo que allí pasa, y es que ver a más de 15 personas trabajando y concentradas mientras de fondo suena el Jailhouse Rock de Elvis Presley no deja a nadie indiferente, también el ambiente que allí se crea con la cortina roja y que convierte el ambiente en algo parecido a un laboratorio fotográfico hace atractiva la estancia.

De esta convivencia surgen muchas amistades o se consolidan otras, ya hay quien ha proclamado que para el año no faltará a esta cita anual para vivir el festival y la fotografía documental. Este año ha sido muy grato contar con fotógrafos y artistas locales como Katia y José Manuel y contar con sangre joven que siempre aporta una mirada fresca al proyecto colectivo.

Agradecimientos

Cualquier proyecto requiere del apoyo y participación de muchos y en este siempre hay gente por detrás que posibilita y facilita las cosas, lo que permite que este taller se haga cada vez más atractivo. Desde Galioart trasladan los siguientes agradecimientos:

1. A todos y cada uno de los participantes por su asistencia, confianza, tiempo y buena predisposición. 

2. A los casi 70 participantes durante estas 9 ediciones, así como a los docentes Alberte A. Pereira, Xulio Villarino, Tono Arias, Eutropio Rodriguez, Brais Lorenzo, Jota Barros y María Moldes que fueron fundamentales para llegar a este punto. 

3 A todos los que desinteresadamente colaboran en la difusión del taller a través de los distintos medios, redes sociales, páginas web y el más importante de todos, el boca a boca. Hubo una intensa colaboración por los participantes de años anteriores, así como los medios de comunicación del Festival de Ortigueira, Diario de Ferrol, La Voz de Ortigueira, La Voz de Galicia y a Terras do Ortegal por darle repercusión a nuestro taller. 

4. A Elisardo de comunicación por su ayuda y facilidades en las gestiones de pases y otros asuntos en estos días.

5. Al Alcalde, Valentín Calvín, por su asistencia y tiempo dedicado en el cierre del obradoiro, agradecen su implicación en hacer que las cosas fluyan mejor y el ánimo a continuar que siempre les ofrece. 

6. A Francisco Javier Martínez Prieto, párroco de Ortigueira, porque siempre está para lo que haga falta.

7. A Ruth Montiel, fantástica docente, por ser paciente y como dice, estar disponible a futuro para todos los participantes. Saldrá una fantástica publicación pues Ruth se encargará de la edición final de los materiales y es algo sabe hacer, incorporando distintas capas de significado al trabajo.

8. A los amigos que relacionados con el taller, pasan cada año a visitarnos y compartir tiempo con nosotros, Brais Lorenzo y Elena Fernández, fotoperiodistas.

9. A todos los que en Galioart, limpian, ordenan, mantienen el local y la asociación todos los días por AMOR AL ARTE. Siempre trabajamos con ganas de dejar este espacio lo mejor posible para recibir a l@s participantes.

Ahora toca ir pensando posible docente para el año que viene.

Podéis seguir las actividades de Galioart  en su página web donde hay un apartado específico para este taller o en el grupo de Facebook e instagram de Galioart.

Foto Daniel Muñiz

Foto Aurora Díaz

Foto Aitana Gesto

Foto Pilar Iglesias

Foto: Uxía P. Arcos

Foto Marisé F. Méndez

Foto José M. Fernández Cortés

Foto Katia Castro

Foto Master Silva

Foto Diana Peñas

Foto Rosa Varela

Foto Iphigenia

Foto Jesús M. Giz

Foto Eutropio Rodriguez

 

40 anos do Museo Etnográfico Monte Caxado das Pontes: un caderno para lembrar a efeméride

Mesa presidencial do acto, con Elena López,
Valentín Glez. Formoso, José Mª López Ferro
e Secundino Garcia

 

O pasado venres, 10 de xullo de 2026, tivo lugar a presentación do novo caderno anual do Museo Etnográfico que existe nas Pontes. É xa un rito anual a presentación dun novo caderno do museo por parte do seu director, José María López Ferro, que é, ao tempo, e desde 2022, Cronista Oficial do Concello. O caderno deste ano, que fai o nº 8 da colección, titúlase 40 anos do MEMC: memoria, patrimonio e comunidade.

Secundino García, director
do Museo Etnográfico da Capela

Na presentación participaron Secundino García Mera, director do Museo Etnográfico da Capela, Elena López, concelleira de Turismo de As Pontes e o propio alcalde da localidade, Valentín González Formoso, que como todo o mundo sabe é tamén presidente da deputación provincial da Coruña, e José María López Ferro, director do Museo, que pechou o acto.

Interveu en primeiro lugar Secundino García, mestre e fundador do museo etnográfico da Capela, actualmente ubicado na parroquia de San Boulo de Caaveiro, que relatou como o museo naceu, ao igual que o das Pontes, nun colexio de infantil e primaria, o CEIP Mosteiro de Caaveiro, froito dunha experiencia sociopedagóxica desenvolvida desde o ano 1981. Con certas doses de humor contou detalles de como foron recollendo pezas, implicando aos alumnos e ás familias.

Pola súa parte, Elena López, na súa breve intervención, felicitou ao museo polo 40 aniversario, e expuxo que o museo pontés é xa un recurso turístico máis do concello, con visitas organizadas que se ofrecen a grupos de visitantes de toda Galicia e incluso de fóra. A seguir, nunha intervención máis extensa, o alcalde pontés Valentín González Formoso felicitou ao seu director polos 40 anos do museo; destacou que nas Pontes entre as entidades culturais que reciben apoio do concello e da deputación están a asociación Hume (que presentara a súa revista nº 18 (2026) uns días antes) e o propio Museo Etnográfico, e que as publicacións de ambas son editadas con axuda da deputación, polo que a súa distribución é gratuita.

Logotipo
do museo etnografico

Unha visión xeral da praza da Igrexa das Pontes,
onde tivo lugar o acto

O caderno número 8

Na que foi a intervención final, José María López Ferro agradeceu as intervencións anteriores, deu conta de que fora mestre durante un breve periodo no colexio da Capela, e que alí recolleu a idea que foi agromando xa no que sería o seu destino definitivo ata a súa xubilación, o Colexio Monte Caxado (pechado en 2017), onde naceu o museo no ano 1986. Leu unhas acertadas palabras que o seu fillo, o escritor e xestor cultural Xosé María Ferro Fermoso publicara o día anterior nunha entrada da rede social Facebook. Nós escollemos estas:

Dende a óptica da xestión do patrimonio cultural, o primeiro gran valor do Museo Etnográfico Monte Caxado reside no seu carácter anticipatorio. Antes de que a protección do patrimonio etnográfico e inmaterial

acadase a relevancia conceptual e normativa que hoxe ten, este proxecto xa actuaba na práctica como un dispositivo de salvagarda. Recolleu pezas cando aínda eran consideradas refugallos; documentou procedencias e doantes cando esa información podía perderse para sempre; e integrou no espazo educativo materiais, técnicas e expresións da cultura tradicional que estaban deixando de formar parte da experiencia vital das novas xeracións. É dicir, non se limitou a acumular obxectos, senón que xerou contexto, memoria e significado.

José María deu conta, asimesmo, da participación na Rede de Museos de Ferrolterra, que agrupa na actualidade a 13 museos das comarcas de FerrolTerra, Eume e Ortegal, e que trata de levar a cabo accións conxuntas. Nese momento fóisenos a mente ao pechado Museo Etnográfico de Meixido (Freires-Ortigueira), posto en marcha en 1999 por Narciso Luaces e a súa esposa Herminia Covelo, xa falecidos, e que a desidia das administracións encargadas de velar polo patrimonio cultural ten feito desaparecer, non sabemos se de forma definitiva.

En canto ao propio caderno, que se repartiu gratuitamente aos asistentes á presentación, da conta da historia do museo e das actividades e publicacións realizadas, con numerosas fotografias que testemuñan todo ese historial exitoso.

Non queda, para finalizar, máis que dar os parabéns a José María polo labor altruísta realizado nestes 40 anos, e á súa familia pola axuda e comprensión das horas roubadas á convivencia familiar para levar adiante esta obra, así como ás institucións polo apoio exemplar concedido.

-------------------------------

Texto: Xosé María Torres

Fotos: Páxina de Facebook de Mundito Carballo Durán

 

Éxitosa presentación nas Pontes, unha vez máis, dun novo número da revista Hume, o nº 18 (2026)

 

De esq. a dta.: Cristina Souto, Carlos Romero,
Valentín Glez. Formoso, Fina Blanco
e Carlos Beixo

É sempre un pracer acudirmos á cita anual á que nos convoca a asociación Hume para coñecer un novo número da súa Revista de Estudios Históricos Locais, un exemplo e un referente sempre para a nosa revista Terras do Ortegal, como o son tamén, por exemplo, a revista Cátedra de Pontedeume, FerrolAnálisis de Ferrol, Atenea, do Ateneo Ferrolán, e tantas outras.

O acto vense celebrando, desde hai xa varios anos na Casa Dopeso das Pontes, un edificio municipal polivalente, pois ten sala de exposicións, aula de informática, oficinas municipais… e un magnífico auditorio para coller este tipo de eventos.

Dentro do numeroso público puidemos ver, e saudar, á profesora Esperanza Piñeiro de San Miguel (hai poucos meses distinguida como Ferrolana del año 2025), directora de FerrolAnálisis e presidenta do xurado do premio de Investigación que con carácter anual convoca Hume, e a José María López Ferro, Cronista Oficial das Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, ao que tamén hai que dar os parabéns, pois fai 40 anos da súa posta en marcha.

Estaban presentes, así mesmo, varios membros da corporación pontesa, como Lorena Tenreiro, concelleira de Cultura, e Elena López, concelleira de Turismo, e tamén o alcalde Valentín González Formoso, que —sen estar previsto— foi invitado a subir ao estrado e dicir unha palabras, o que así fixo, pola conductora do acto, Fina Blanco, membro do Consello de Redacción da revista e socia fundadora da asociación no ano 2003, como ela mesmo lembrou.

Fina Blanco nun momento da súa intervencion.
Ao seu lado Carlos Breixo,
Cronista Oficial de Ortigueira

Van alá 23 anos de acción cultural e 18 números da revista, un traballo admirable o da asociación HUME!

Presentacións dos artigos

Indo xa ao celme do asunto, cabe dicir que o libro deste ano ofrece 9 artigos, que conforman un volume de 758 páxinas, un número causado sobre todo por un dos artigos que ocupa case 400 páxinas, que tal vez fose oportuno publicar aparte en forma de monografía, pois descompensa o resto dos artigos, e desde logo dificulta ter a revista na man (pesa 1,7 kg), se ben o seu deseñoo, o tipo de letra e a maquetación profesional que desde hai varios anos presenta a revista facilita e invita á lectura.

Entre os autores vemos a persoas xa habituais, como Marisol Souto, actual presidenta do colectivo cultural, Javier Barcón, merecedor dun dos premios, Manuel Souto, actual vicepresidente, e por suposto, a Carlos Breixo, Cronista Oficial de Ortigueira e o colaborador máis asiduo da revista desde o seu número 1.

Todos eles, salvo Javier Barcón, ausente por razóns persoais, participaron no acto, aos que hai que sumar a Iago Isasi e David Pereira, enxeñeiros, autores dun concienzudo estudo sobre os límites parroquiais do concello pontés no Catastro de Ensenada, que obtivo o 1º premio de 2025; tamén Cristina Souto Pita, que obtivo o 2º premio de 2025 cun innovador estudo gráfico dun coñecido suceso da vida pontesa, o terrible crime das Barosas —o asasinato de 4 membros da mesma familia— causado polos falanxistas en 1936; Cristina é graduada en Belas Artes e máster en Arte Contemporánea, e a súa achega revitaliza a revista con novos enfoques.

Carlos Romero, autor do moi extenso artigo sobre a xestión fa empresa ENCASO (Empresa Naciona Calvo Sotelo) nas Pontes entre 1943 e 1972, interveu presentando o seu artigo e o de Javier Barcón, ausente como dixemos, sobre a praza do Hospital da localidade, e o de Marisol Souto sobre José Antonio Velo, xefe de mantemento da Central térmica durante 36 anos.

Fina Blanco presentou tamén un artigo do equipo Etnográfico de Hume, formado por entrevistas a tres persoas maiores das Pontes (unha falecida recentemente), que dan a coñecer as formas de vida que había en tempos pasados da primeira metade do século XX, unha sociedade agraria e de privacións, hoxe superada.

O profesor Juan Carlos Vázquez Arias,
un dos galardonados
no Premio Hume 2026

Pola súa parte Carlos Breixo, coa súa coñecida elocuencia e capacidade de síntese, máis alá de presentar o seu artigo sobre o escultor cedeirés Juan Tomás Rodríguez de Santiago, autor do retablo da igrexa de Santa María das Pontes, invitou a reflexionar sobre a sitguación actual en que os tesouros artísticos das igrexas e capelas, cada vez máis ocultos dada a escaseza de cregos, que deben atender a múltiples parroquias, e ante o cal as igrexas están pechadas durante días e incluso semanas, sen que se poida admirar —ou simplemente coñecer— eses tesouros artísticos que hai nas igrexas, sufragados polo veciñanza parroquial durante séculos.

Premio de Investigación Hume 2026

Completouse o acto coa intervención dos dous autores galardonados na convocatoria 2026 do premio de Investigación, os que se lle entregou un obsequio e un diploma acreditativo da distinción, ademáis, por suposto, da cantidade en metálico que constituía o propio premio, e cuxos traballos aparecerán na revista do ano que ven.

Finalizou o acto tras dúas horas e media de intenso discurso cultural, ao final do cal cada un dos asistentes puido recoller gratuitamente un exemplar da revista, impresa co patrocinio da Deputación Provincial nos propios talleres da Imprenta provincial.

Felicitamos de modo entusiasta á asociación Hume polo seu empeño e compromiso sostido coa publicación dunha revista en papel, e louvamos así mesmo o apoio que ofertan o concello e a deputación a unha iniciativa cultural que é recoñecida polo veciñanza —así o demostra, pois enchía o auditorio— que, en definitiva, é o obxectivo de calquer proposta cultural como a de Hume.

--------------- 

Texto e fotos: Xosé María Torres

O profesor Martiño Montero, o editor Jesús Blázquez e o cronista Carlos Breixo participarán no Congreso sobre Cunqueiro que terá lugar en Ortigueira en outubro deste ano 2026

 

O profesor Martinho Montero Santalha, catedrático de Didáctica da Lingua e Literatura Galega da Universidade de Vigo, participará no Congreso que sobre “Cunqueiro en Ortigueira en 1936” está a organizar a asociación Terras do Ortegal e que terá lugar na primeira quincena de outubro deste ano, en que se cumprirán 90 anos da chegada do escritor mindoniense. O profesor Montero Santalha, natural do concello ortegalés de Cerdido, onde hai poucos días foi nomeado Fillo Predilecto, analizará o pensamento de Cunqueiro sobre a lingua galega e a súa relación coa lingua portuguesa.

Está confirmada tamén a intervención de Jesús Blázquez, director e propietario de Ediciones 98, prestixiosa casa que está editando con esmero as obras en castelán de Cunqueiro, e que mantén diversas iniciativas sobre o escritor, como a Ruta Literaria Virtual: Álvaro Cunqueiro en Mondoñedo que ofrece novas formas de achegarse á vida e obra do xenial escritor.

Complétase o trío de novos relatores coa figura de Carlos Breixo, historiador e Cronista Oficial de Ortigueira, bo coñecedor da época e da estancia de Cunqueiro na nosa Vila.

Estes tres investigadores e estudosos únense ao profesor Ramón Villares, catedrático de Historia Contemporánea da Universidade de Santiago de Compostela, que, como xa temos anunciado, impartirá a lección inaugural deste congreso que tratará da vida e da obra do ilustre escritor galego partindo da súa estancia en Ortigueira, vila á que chegou a principios de outubro de 1936.

Cunqueiro en Santa Marta, un punto de inflexión

Convén lembrar que Álvaro Cunqueiro Mora chega á localidade do Ortegal en outubro de 1936 cando aínda era un estudante da Universidade de Santiago, onde seguía —con certa displicencia e dilettantismo— desde había anos os estudos de Filosofía e Letras, se ben era xa un escritor coñecido —publicara tres libros de poesía—, colaboraba regularmente en periódicos e revistas, e dictaba con maestría e erudición conferencias sobre temas culturais. Así mesmo, na capitalidade do Ortegal cambiou a súa adscrición política; se ata entón era membro do Partido Galeguista e participara en mitins en favor do Estatuto Galego, plebiscitado o 28 de xuño de 1936, apenas unhas poucas semanas antes, coa nova realidade política, social e militar trala sublevación franquista do 18 de xullo, optou por integrarse na sección local de Falanxe Española, colaborando nos seus medios de prensa e propaganda de forma activa. Aquí estaría ata mediados de maio de 1937, case 8 meses que marcarían a súa vida.

Relatores nas xornadas de estudo

En próximas datas iremos confirmando novas incorporacións ao plantel de relatores deste congreso que durante dous días tratará de poñer en valor a estancia de Cunqueiro en Ortigueira, onde xa se teñen feito algúns actos de rememoración, incluído a colocación dunha placa no edificio onde estaba o hotel no que se aloxaba. Son pasos que vai dando o Comité organizador do congreso que, baixo a direccion de Manel Bouzamayor, presidente de Terras do Ortegal, conta cun Consello Asesor formado por Ramón Loureiro, xornalista, escritor e estudoso da vida e obra de Cunqueiro, e de Manuel Lopez Foxo, escritor e crítico ortigueirés, un dos primeiros que amosou interese no estudo da estancia de Cunqueiro en Ortigueira.

-------------- 

Ortigueira recuperará o próximo xoves 30 de abril o Privilexio Rodado de Afonso X sobre Santa Marta de Ortigueira

Privilexio rodado de Afonso X
sobre Santa Marta de Ortigueira
(Foto: concello de Ortigueira)

 

O próximo 30 de abril a Xunta de Galicia, representada polo seu presidente, Alfonso Rueda, entregará ao concello de Ortigueira, nun acto que comezará no teatro de Beneficencia  á 1 da tarde (13.00 horas), o exemplar orixinal do Privilexio Rodado de Afonso X alcumado o Sabio —rei de Castela e  León entre 1252 e 1284— asinado en 1255 en Valladolid. Por este documento, concedérase o Foro de Benavente a unha vila, Santa Marta de Ortigueira fundada algúns anos antes en data imprecisa.

Ortigueira é unha vila medieval, aínda que moitos non o saiban, pola carencia hoxe de edificios daquela época.

Características do Privilexio

Os privilexios rodados eran os documentros máis solemnes da chancelería real castelá. O termo rodado ven de que o signo (a sinatura) do rei ven envolto por unha roda que serve de validación e refrendo do disposto.

Este privilexio rodado foi otorgado en Valladolid o 20 de setembro de 1255, mide 52 x 54 cm, e está confeccionado en pergamiño, o material máis noble da época. O documento orixinal debía ter un carimbo de chumbo pendente con fíos de seda, que non sabemos se se conserva no noso caso.

Afonso X nunha miniatura medieval

Beneficios do Foro de Benavente

Cabe lembrar que os primeiros señores de Ortigueira foron os condes de Montenegro; despois deste Foro de Benavente os habitantes e o territorio da vila de Ortigueira pasaban a depender, con carácter perpetuo, de forma directa da Coroa (como as vilas de Baiona, A Coruña e Viveiro, entre outras), eliminando a dependencia dun señor feudal. 

O privilexio, segundo Julio Dávila, foi confirmado polos seguintes reis de Castela:

• Sancho IV, o Bravo, no ano 1285   
• Alfonso XI, no ano 1333;
• Enrique III, no ano 1405
• Juan II, en 1432

Lamentablemente, esa adscripción perpetua á Coroa non se cumpriu: en 1442 o rei Xoán II de Castela otorgou a Diego Pérez Sarmiento e Manrique, Adiantado Maior de Galicia e señor de Mucientes e Santa Marta de Ortigueira o título de Conde de Santa Marta.

Logo, segundo nos indica Anxo Rosende na súa espléndida Ortigueira. Guía histórica e social da vila de Santa Marta e as parroquias do seu concello (editada polo concello en 1992), o noso condado uníuse ao de Trastámara e despois ao Marquesado de Astorga a principios do séc. XVI. Despois, en 1707 pasou a depender do Condado de Altamira (denominacion que fai referencia á fortaleza de Altamira, no concello de Brión, nas aforas de Compostela).

 

Peripecias do noso Privilexio Rodado

Federico Maciñeira e Pardo de Lama,
insigne historiador

O documento orixinal, segundo conta o historiador Federico Maciñeira no seu libro Crónicas de Ortigueira, publicado en 1892, fora remitido o 22 de decembro de 1817, cumprindo o requerimento recibido, á Xefatura Política da provincia (supostamente aa Betanzos, á que estaba adscrita naquela altura Ortigueira e resto de concellos do Ortegal e ata 1833, en que se constituíron as actuais catro provincias galegas). Conta Maciñeira que no arquivo municipal quedara unha copia legalizada... da que non hai rastro hoxe no arquivo, segundo nos conta a súa actual Directora, María José Vilasánchez.

No libro Historia de Ortigueira, publicado en 1999 pola editorial Vía Láctea, e do que foron autores Emilio Ramil, Carlos Breixo e Emilio Grandío, o actual Cronista de Ortigueira, Breixo, apuntaba que o citado privilexio estaba depositado na sede da Fundación Camilo José Cela, en Iria Flavia (Padrón). Hoxe sabemos que o documento nalgún momento foi expoliado do seu depósito en Betanzos e posto no mercado de coleccionistas privados. A finais dos anos 60 do pasado século XX o documento estaba en posesión do erudito extremeño Antonio Rodriguez-Moñino, que llo regalou ao escritor Camilo José Cela. Este conservouno na súa residencia en Palma de Mallorca; daquí pasou, en efecto, a Iria Flavia á sede da Fundación Camiulo José Cela, que como se sabe foi intervida en 2010 pola Xunta de Galicia ante as irregularidades económicas cometidas polos seus xestores (entre os que se atopaba a segunda muller de Cela, pero esta é outra historia...).  A cesión, por tanto, do Privilexio, é obra desta fundacion, mediante un acordo coa Xunta de Galicia.

Invitación oficial do concello de Ortigueira
para asistir ao acto de entrega do Privilexio rodado
o xoves 30 de abril de 2026

Requisitos de conservación

O documento, de hai case 800 anos, feito en pergamiño, un material caro pero de máxima calidade e duración garantida, require unhas condicións de conservación extraordinarias. Xa non se trata só dun control estrito de temperatura e humidade, senón tamén de iluminación (a luz solar ou de lámpadas inapropiadas poderían destruir a tinta co que foi redactado o documento), e por suposto, protexido de sustracción, deterioro ou vandalismo e co seguro corespondente.

As directrices dos técnicos na materia (directora do Arquivo Municipal e técnicos do departamento de Cultura municipal) determinarán cal será a mellor forma de conservación e exposición do documento

Proposto de estudo e difusión

O texto deste documento foi transcrito no seu día pola paleógrafa Milagros Lara, e reproducido polo xornalista ortigueirés Manuel Pérez Bello no semanario La Voz de Ortigueira (8-11-1991). Con todo, desde Terras do Ortegal consideramos de interese que algún experto en Paleografía e Diplomática medieval estudase e transcribise de novo o documento, artigo que nos comprometemos a incluir nalgún próximo número da nosa revista, e que ademáis diso se fixese por parte do concello de Ortigueira un folleto divulgativo, con carácter máis breve e popular, que fose conservado con orgullo en todos os hogares ortigueireses. Dito queda.

P.D.: Ademáis do privilexio rodado de Afonso X, de 1255, virá tamén a Ortigueira o privilexio de Enrique III de 1405, que confirma, e que tamén estaba en posesión da Fundación Camilo José Cela, en Iria Flavia, se ben o seu historial e peripecias é diferente.

----------------------  

Texto: Xosé María Torres 

 

Hai 180 anos, 23 de abril de 1846, unha ducia de ortigueireses asisten á batalla de Cacheiras

 

 

 

O 23 de abril de 1846, hai exactamente 180 anos, tiña lugar a batalla de Cacheiras (Teo, nas foras de Santiago) entre as forzas revolucionarias liberais e progresistas galegas encabezadas polo Coronel Solís (sublevado en Lugo o 3 de abril) e as do goberno ditatorial do xeneral Narváez durante o reinado de Isabel II; estas últimas serían as que vencerían.

Como resultado da batalla, cuxos últimos lances chegaría a presenciar, sendo adolescente, Manuel Murguía polas rúas de Compostela, acabaríanse os soños da Xunta Superior de Goberno de Galicia encabezada por Pío Rodríguez Terrazo e con Antolín Faraldo como Secretario, invocados hoxe como un inicio do galeguismo contemporáneo, e incluso como unha forma de protonacionalismo.

Antolín Faraldo (1822-1853)

Os mandos civís e militares do levantamento sería xulgados de forma sumaria e fusilados en San Estevo de Paleo (Carral). Anos despois, xa cun goberno progresista, na vila de Carral ergueríase un monumento aos hoxe coñecidos como Mártires de Carral.

 

Como é sabido, desde a vila Ortigueira unha ducia de mozos “das mellores familias”, armados con carabinas,  tentou unirse ao movemento progresista, chegando a Santiago cando resoaban ao lonxe os canóns da batalla de Cacheiras, e chegaban os heraldos da derrota. Nese grupo estaban Ramón Díaz Castro, avó de Julio Dávila, Ramón María Almoina (cirurxán), Valentín Camba (piloto de barco), Vicente Rivadeneira, Francisco Pita, Ricardo Cao, José Villamil, Vicente Cuevas e Jacobo Álvarez, entre outros, ademáis do avogado Manuel Fernández Poyán, que encabezada o grupo.

O avogado Manuel Fernández Poyán,
líder da cuadrilla ortigueiresa

Tentando regresar ao Ortegal, foron capturados en Monfero cando tentaban atravesar o río Eume. Xulgados, foron condendos, algúns deles prisión, outros a desterro a África e uns poucos a morte, e agardaban o temible trance no cárcere da Coruña cando foron amnistiados —si, unha amnistía xeral!—en outubro dese ano 1846 con motivo da voda, o 10 dese mes, de Isabel II co seu curmán Francisco de Asís María de Borbón, e puideron regresar a Santa Marta, non sen sentir o rexeite de boa parte da vila.

 

Julio Dávila atoparía papeis antigos do seu avó materno (falecido en 1895), un caderno manuscrito e en verso de 63 páxinas titulado "Los doce amigos" onde relataba as penurias e correrías. Julio Dávila publicaría  en 1901 co título de  “Aventura revolucionaria” un artigo rememorando os feitos ocorridos. Anos despois o ortigueirés Manuel Pérez Bello publicaría nos anos 90 do pasado século XX en La Voz de Ortigueira un artigo volvendo a falar do asunto.

Finalmente, e aquí queríamos chegar, o noso socio Carlos López-Kéller Álvarez publicaría no nº 1 (de 2014) da revista Terras do Ortegal, un fermoso artigo titulado “Santa Marta na revolta de 1846. Peripecias da cuadrilla de Poyán”, no que con elegante prosa fai un ameno percorrido polas andanzas revolucionarios dun fato de mozos da nosa vila norteña, botando por fora a fama de vila conservadora.

Recomendamos, por tanto, volver ao espléndido texto de Carlos López-Keller, e disfrutar do seu relato.

--------------------------------  

Texto: Xose Maria Torres

Ramón Villares inaugurará o congreso sobre Álvaro Cunqueiro que se celebrará en Ortigueira en outubro de 2026.

 

 

A asociación Terras do Ortegal, como xa se difundiu hai unhas semanas, organizará en outubro deste ano unhas xornadas de estudo sobre o ilustre escritor mindoniense con motivo de cumprírense o 90º aniversario da síua chegada a Ortigueira. Como é ben sabido, Álvaro Cunqueiro (1911-1981) chegou á capital do Ortegal en outubro de 1936, fuxindo de perigos que o asediadan en Mondoñedo, a súa vila natal,tralo estallido da Guerra Civil, e aquí estivo ata finais de maio de 1937. Esta etapa foi clave na vida do escritor (ata entón poeta, conferenciante, articulista de prensa e militante do Partido Galeguista), constituíndo un punto de inflexión, cambiando a súa orientación política, e deixando a vida de estudante universitario en Compostela —que aínda era pese a ter iniciado os estudos de Filosofía e Letras oito anos antes— e converténdose nun profesional do xornalismo.

Álvaro Cunqueiro nos anos 30,
na súa época
de estudante universitario
en Compostela

Terras do Ortegal está contactando con diversos especialistas na vida e obra de Cunqueiro e da situción de Galicia naquela época, e pode confirmar xa que Ramón Villares, Catedrático de Historia Contemporánea da Universidade de Santiago de Compostela, e persona cunha ligazón especial a Ortigueira, localidade que visita regularmente, impartirá a lección inaugural das xornadas de estudo sobre Cunqueiro.

Como dicimos máis arriba, as xornadas celebraranse no mes de outubro de 2026, en datas precisas que están a concretarse polo Comité Organizador do evento que está encabezado por Manuel Bouzamayor, presidente de Terras do Ortegal; para esta tarefa conta cun Comité Asesor formado por Ramón Loureiro, escritor, xornalista e especialista na vida e obra de Cunqueiro e de Manuel López Foxo, escritor, columnista de prensa e bo coñecedor da historia cultural do Ortegal e da estancia de Cunqueiro nas nosas terras.

En 2021, coincidindo co 85º aniversario da estancia do escritor nas nosa comarca, Terras do Ortegal colocou unha placa conmemorativa no hotel onde se hospedaba na vila ortigueiresa

En datas próximas seguiremos dando conta dos novos especialistas que analizarán a vida e a obra de Álvaro Cunqueiro, do forma de inscrición e asistencia e do formato exacto do encontro, que agardamos se convirta no evento cultural do ano no Ortegal.

-----------------