martes, 19 de outubro de 2021

Cando marcharon os Dominicos do Convento de Ortigueira?



A esa pregunta deu resposta o noso admirado Julio Dávila nun artigo titulado “Dos efemérides santamartesas”, publicado en 1945 no semanario La Voz de Ortigueira, e do que extraemos unhas cuantas citas, que iremos reproducindo a continuación.

Por el sabemos que o pasado 13 de setembro se cumpriron 186 anos da marcha dos Dominicos do convento ortigueirés, onde residían os membros da orde dos predicadores mendicantes desde había séculos.

A exclaustración do clero regular foi un paso máis que deu o pensamento ilustrado en España no final do Antiguo Réxime. Xa en marzo de 1834 se decretara o peche dalgúns conventos que se sospeitaba axudaban aos carlistas (a guerra comezara en 1833); ao tempo, prohibíase a admisión de novicios e obrigábase a entrar en quintas para servir no Exército aos xa existentes.



Finalmente, o goberno de  José María Queipo de Llano, Conde de Toreno, en nome da raíña gobernadora María Cristina de Borbón (viúva de Fernando VII), decretou a real orde de Exclaustración Eclesiástica de 25 de xullo de 1835 pola que se suprimían todos os conventos con menos de doce relixiosos profesos. Era o caso do convento de Dominicos de Ortigueira.

Emblema dos Dominicos:
Cruz grega en forma de flor de lis,
a dúas cores blanco e negro
(ou prata e sable na terminoloxía heráldica),
típicas do hábito dominicano


Lista de moradores no convento

En aplicación disto, e segundo Dávila, o 13 de setembro de 1835 produciuse a saída dos frades, que eran os seguintes:

  • Padre prior frei Benito Rodríguez.

  • Padres frei Bernardo Blanco, frei Domingo Suárez, frei Miguel Uteda, frei Juan Benito Bermúdez e frei José Vega, todos eles maiores de cincuenta e cinco anos.

  • Leigos(*) profesores Manuel Rodríguez Villalba e José Soto Martínez.

(Como complemente, ao final da entrada vai a listaxe de frades que había en 1822, publicada por Federico Maciñeira no seu libro Crónicas de Ortigueira.)

Todos eles «foron agarimosamente hospedados polo vecindario da Vila, na que gran parte deles terminaron a súa existencia».

Foi o final da presenza dos Dominicos en Ortigueira, a onde chegaran a principios do século XIV ou tal vez incluso a finais do XIII, segundo ten suxerido o Cronista Oficial de Ortigueira, Carlos Breixo. O novo edificio non levaba moitos anos construído, pois databa de 1758, en que se rematou a contrucción, que durou 10 anos. A igrexa conventual anterior fora demolida por ruinosa e colocárase a primeira pedra da nova o 18 de xullo de 1776, inaugurándose o 7 de xullo de 1793. E incluso a contrucción da fermosa torre rematara en 1816.

Ocupación posterior do edificio

O edificio foi ocupado polo Estado en 1836, e tras diversas vicisitudes e retrasos, o 9 de decembro de 1842 tomou posesión del o alcalde José María Romero Ginzo para destinalo a «cárcel, casa consistorial, escola, cuartel da Milicia Nacional e parroquia».

Finalmente, o 30 de decembro de 1849 pasou a instalarse así igrexa parroquial, por traslado dos elementos sacros da anterior que existía no Ponto. E iso, pese a que o párroco, José María Vila, entre outras cousas, se queixaba de «quedar a casa rectoral bastante distante da igrexa e con malísima rúa, de maneira que varios días do inverno é case intransitable». Apunta Dávila que a vía que comunicaba o Ponto e o convento «da que xa desapareceron os soportas, e que entonces era coñecida pola rúa do Medio», e que hoxe recibe o nome de rúa do Príncipe (véxase neste mesmo blog "A rúa do Príncipe de Ortigueira... a que príncipe se refire?".

Acababa así a presenza dominicana de máis de cinco séculos en Ortigueira. Aos historiadores compete facer unha análise da súa presenza na nosa vila.


------------------ 

(*) Leigo: membro dunha orde relixiosa que vivía nun convento ou mosteiro e que non estaba ordenado como sacerdote. Normalmente os leigos ocupábanse dos talleres, granxas, hortas, cociñas, etc.

(*) Moradores do convento no ano 1822 segundo Federico Maciñeira:

     - Prior: P. F. Antonio de Dios.
     - Predicadores: Joaquin Solvera e Domingo García
     - Monxes: Tomás Cañas, Domingo Suárez, Manuel do Val, Francisco Camiña, Benito Gil,                    José Cabo, José Vega, Isidoro Outorelo e Clemente López.
    - Leigos: F. Manuel do Rosario, Juan Rodríguez e Manuel Rodríguez Villaver





martes, 5 de outubro de 2021

85 anos da chegada de Cunqueiro a Ortigueira

Álvaro Cunqueiro e Carmucha Casariego de paseo polo malecón do peirao de Ortigueira a finais de 1936



Dentro da nómina de escritores foráneos ligados dalgunha maneira a Ortigueira (Elena Quiroga, José Luis Sampedro, Victoriano Taibo, Enrique Chao Espina...), o nome de Álvaro Cunqueiro Mora debe figurar de forma obrigada. En canto aos nosos lares, porque aqui viveu o autor de Merlín e familia durante máis de medio ano, porque aquí tivo amizades, porque aquí tivo alumnos e alumnas que -pasados 85 anos- aínda o recordan e porque ás paisaxes do Ortegal dedicou algúns -non moitos, é verdade- artigos.


Cabeceira do expediente de Cunqueiro
na universidade de Santiago



En canto a Cunqueiro, que chegou a Ortigueira no mes de outubro de 1936 desde o seu Mondoñedo natal, tres meses despois de iniciada a sublevación militar franquista, porque aquí obtivo a a paz e a tranquilidade que desexaba. Foi grazas á intermediación do presbítero Daniel Pernas Nieto, capelán do asilo municipal ortigueirés (véxase o artigo de Carlos López-Keller Álvarez en Terras do Ortegal nº 7 (2020), e a divulgación feita do mesmo en  Cunqueiro, desde Ortigueira a Vigo) polo que foi acollido como profesor na academia Santa Marta que dirixía o presbítero Jesús Márquez Cortiñas. Alí trabou amizade cun dos profesores, Feliciano Crespo Bello, xefe comarcal da Falanxe, que se erixiu no seu salvoconduto ante calquer risco.



O mindoniense chegara á capital do Ortegal con 24 anos (nacera o 22 de decembro de 1911) coa sona de licenciado en Filosofía e Letras, cando en realidade só aprobara 7 materias desa carreira (véxase un resume do seu expediente universitario más abaixo), o que debía supoñer un terzo do total, a pesar de que estivera matriculado 6 cursos na Universidade, dun total de 9 que se

Poema publicado no semanario
Era Azul (3.12.1936)


cumprían no 35-36 desde que iniciara os estudos. Pero non foi por falta de capacidade intelectual (un recente libro de José BesteiroUn hombre que se parecía a Cunqueiro, fala del como “superdotado”), o que se comproba co sobresaínte con matrícula de honra que obtivo na materia de Lingua e Literatura Española, senón polo diletantismo e a vida mol que levaban algúns estudantes universitarios, mentes brillantes pero inadaptadas ás rixideces académicas.


Na academia ortigueiresa o poeta Cunqueiro -esa era a categoría literaria que cultivara ata o momento- impartiría clases de Xeografía e de Francés aos alumnos e alumnas (o ensino era mixto na Academia Santa Marta) de 1º de Bacharelato. Unha das alumnas era Uxa Prieto (filla do industrial ferretero e político Gonzalo Prieto) a quen lle dedicaría unha fermosa poesía -en castelán- publicada no semanario falanxista local Era Azul. Uxa, unha nena de 10 anos, era á que lle encargaba o escritor entregar mensaxes á súa noiva, Carmucha Casariego, filla dun acaudalado propietario, D. Manuel Casariego, presidente da Banca Sandomingo local.

O escritor vivía no hotel Cuba, sito no edificio que preside a praza das Tres Farolas (pero non enriba de onde hai un comercio de alimentación, senón no lateral, hacia a rúa do Salgueiro); alí compartía aloxamento co presbítero Pernas Nieto, do que falamos antes, que tamén era escritor.

De igual maneira que Elena Quiroga conta hoxe cunha placa no chalé da avenida Escola de Gaitas onde residiu uns meses e escribiu a premiada Viento del norte, tal vez non sería mala idea lembrar esta efeméride dos 85 anos da chegada de Cunqueiro cunha placa a colocar no edificio onde morou o ilustre escritor. Dito queda.

-------------- 

Texto: Xosé Mª Torres


Anexo: reproducimos o expediente académico de Álvaro Cunqueiro Mora. Arquivo Universitario da Universidade de Santiago (AHUS).





  







xoves, 19 de agosto de 2021

REENCARNACIÓN DE OLIVIA, por Luli Dopico

 

22 edición Relatos de verán de La Voz de Galicia
Publicado o 14 de agosto de 2021 no periódico


Hai uns días tiven unha visita inesperada. Exactamente o quince de xullo, unha do mediodía, estaba soa na casa e vin de novo unha preciosa bolboreta que se pousaba na entrada da porta que da ao campón, xa aparecera alí horas antes, sobre as nove da mañá, pero non lle fixen moito caso. Pareceume raro que estivera tan quieta e non saíra voando…

De súpeto quedei ollando para ela, fixeime no seu aleteo e tiven un estraño presentimento. Pregunteille: eres Olivia? E a bolboreta deu en mover as ás como dicindo: Siiii. Dicía si, estou segura. De seguido voou dende o chan ata pousarse na miña man e din en chorar como hai anos non facía: Olivia, bonitiña, estás aquí. Quérote. Non me esquezo de ti. Eres preciosa, máis linda miña cadeliña...
Estivo un bo rato batendo as ás ao meu redor, logo tranquilamente pousouse na hamaca onde leo, colocándose ao meu carón como facía sempre. Nese momento pensei, se hai millóns de persoas no mundo que cren na reencarnación, porque non vai ser Olivia esta choruma de cores irisados? Era Olivia, sen dúbida.

Rin, chorei, dinlle as grazas porque me viñera visitar e dei en chorar tanto, que non tiña consolo. Cando acordei de que tiña unha pota ao lume, entrei na cociña, remexín o compango e volvín saír para seguir admirando aquel milagre. Estaba agardando por min para despedirse, ollámonos fixamente, tendinlle a man, chuchouma e saíu voando cara aos buxos. Abur, miña nena!!!

Olivia morrera en abril, enterrámola no campeiro, preto das camelias e do daphne, ao pé da ruda que plantamos o mesmo día que nos deixou, pero segue viva no meu pensamento.
Logo do triste e á vez alegre episodio narrado, chamoume por teléfono unha amiga e comenteille… Non daba creto e pensou que me volvera tola, pero nun momento de sinceridade contoume que hai un tempo, cando ela pasara por unha depresión grave pensando que ía morrer porque tiña o mal dentro, unha gaivota peteiraba cada atardecer na galería da súa casa, baténdose coma unha tola contra os cristais, avisándoa de que fora mirarse ao médico. A gaivota en cuestión era a súa nai…

Nada que dicir. Ela foi a Santo André de Teixido, curou da depre e o paxaro non volveu dar acción de si nin de non.

Luli Dopico

Fotografía: Álvaro Fdez. Polo

martes, 10 de agosto de 2021

LUSCO. Exposición de pintura en Sargadelos de Ángel Picos, Diego P. Dopico e Sergey Sozonov




LUSCO 

Exposición de pintura en Sargadelos ata o 30 de agosto. Un marabilloso paseo cultural.


O día 31 de xullo inaugurouse nas Carboeiras de Sargadelos (concello de Cervo), unha exposición de tres pintores vinculados dalgún xeito á comarca do Ortegal: Ángel Picos Pérez, Diego Pérez Dopico -que asina as súas obras co seudómino de J. Peak- e Sergey Sozonov.

O máxico entorno do conxunto histórico-artístico da vella fábrica, impregnado de historia, deu paso á obrigada visita á sala de arte, e de camiño nos mergullamos no mundo fascinante da pintura, percorrendo o espazoso lugar e abrindo uns ollos máis grandes que os da muller asustada da primeira obra que vemos colgada, para seguir dando un paso adiante e contemplar o lobo-lobiño, que nos indica o camiño a seguir.

Paporroibo no cristal,
de Ángel Picos

Preto de setenta obras que vamos admirando paseniñamente, cunha luz entre lusco e fuscoque fai que moitos dos cadros adquiran unha cuarta dimensión e que cobren vida nos lenzos dos artistas.

  • Ángel Picos Pérez. Dende moi novo este cedeirés amosou predilección polo debuxo, realizando as súas primeiras obras de xeito autodidacta. Leva nove anos como pintor artístico, especializado no estilo impresionista e tratando de transmitir as súas emocións en cada unha das súas obras. Con el mantemos unha conversa moi interesante.
  • Sergey Sozonov. Natural de Yacutia (Rusia), traballou en Moscú nunha empresa de publicidade, e logo de viaxar por Europa atopou no Baleo (Ortigueira)  o lugar soñado para vivir e decidiu apousentarse. Aquí pinta as caras e as almas dos seus veciños e amigos, cunha precisión tal que nos deixa engaiolados diante do cadro Maruxa.
  • Muller, de Diego Pérez

  • Diego Pérez Dopico, J. Peak: Nace Diego en Ortigueira, estuda Maestría Industrial en Viveiro e seguidamente Maxisterio na Coruña. Amplía os seus estudos en Xixón e traballa en distintos países europeos, regresando a súa vila natal no 2010, onde reside. Cursa Ciencias Relixiosas na universidade San Dámaso (Madrid). Actualmente traballa no Concello, como Técnico de Cultura e Secretario da Escola de Música. Presidente da Asociación Cultural Galioart, escribe e promove numerosos eventos culturais, aínda que a súa paixón é pintar.
  • Lobo, lobiño, de Diego Pérez

Logo de ver, charlar e admirar a obra dos pintores, que se pode visitar ata o 30 de agosto en horario de mañá (de 10 a 14 h) durante a semana e tamén polas tardes os sábados e domingos, aproveitamos para dar un paseo polo entorno, chegando a través do Paseo dos Namorados ata a represa artificial do río Xunco, que abastecía de auga a antiga fábrica de louza e que se fixo mediante un sistema chamado de cantería gradual no ano 1791, unha paisaxe idílica e ineludible evocación sentimental, que ten a súa lenda particular. Regresamos pola senda botánica, no frescor da tardiña, lendo os paneis das diferentes especies arbóreas e escoitando o murmurio das augas e as voces dos felices nenos que a cabalo pasean polo recóndito lugar.

Maruxa, de Sergei Sozonov


Que máis podemos visitar?

Se levamos unha orde xeográfica, empezaremos polo Museo da Antiga Fábrica de Sargadelos, seguiremos ata os restos das antigas fundicións e fábricas de louza, e chegamos a Pousada dos Foráneos e outras dependencias como os fornos de calcinar, as caballerizas e as carboeiras. Antes de regresar a Ortigueira, bebemos auga na Fonte da Tella e saboreamos un xeado de abelá no bar Sacabeira.

Presa artificial do río Xunco,
no Paseo dos Namorados.
De volta encontramos o gran complexo industrial que hoxendía é a fábrica de Sargadelos e que queda para outro día de visita, así como o corazón de Cervo, coas preciosas casas de pedra magnificamente restauradas e a Praza onde se celebra a Noite Meiga.


                                  LULI DOPICO


Fotos LULI

1. Paporroibo no cristal (Ángel Picos)

2. Muller (Diego Pérez)

3. Lobo, lobiño (Diego Pérez).

4. Maruxa (Sergey Sozonov)

5. Presa artificial do río Xunco, no Paseo dos Namorados.



sábado, 24 de xullo de 2021

Faladoiro en Espasante sobre a terrible Galerna do 61

Ilustración sobre a Galerna do 61
de Nerea Pazos Loureiro





O pasado día 10 de xullo, no local do centro social de Espasante, gozamos dun faladoiro ateigado de sentimentos. Xa vai para 60 anos que unha galerna traidora, coma de feito son todas elas, ateigou o noso mar de loito e posteriores penurias, e por mor daquilo fixemos unha xuntanza coa que lembrar o suceso.

Hixinio Puentes (esq), Beatriz Bermúdez
e Vicente Míguez (dta.)

Dirixida pola historiadora Beatriz Bermúdez, e na compaña do tamén historiador e mestre Hixinio Puentes (e próximo Cronista Oficial de Mañón), e do mestre e investigador Vicente Míguez, orfo dun dos tripulantes, alí puidemos coñecer o acontecido naquelas datas fatídicas de xullo de 1961, mais a intervención dos oíntes foi o que nos fixo partícipes da situación, escoitándoos tiñamos os nosos sentimentos zumegando en cada un dos poros da nosa pel. 

Xente con historias de seu ou que lles contaron, mariñeiros coñecedores da súa profesión e cun léxico único e inigualable e, por riba de todo homes, daquela rapaces, que padeceron no seu corpo física e psiquicamente a carraxe descontrolada do noso mar, o mesmo que nos provee e que, de cando en vez, non dubida en nos cobrar unha maldita peaxe.

Con eles fomos quen de nos mergullar nun mundo salgado e ferinte; alí escoitamos os berros das mulleres na praia na procura de explicacións e que tan só tiñan coma resposta o murmurio ofensivo das ondas bicando a area; até puidemos ollar os corpos aboiando no mar e recollidos por garfos coma se foran unha das pezas de bonito a cobrar; que dicir dos contos, case lendas, daqueles que foron quen de se salvar polo feito de que as súas lanchas quedaron sen goberno polos golpes do mar, e este, coma agradecemento por abandonar a loita, os levaría a un lugar seguro; ou o vertido de combustible ó seu arredor, que conseguía converter as impoñentes ondas nun máxico oasis de paz; aqueles outros que non conseguían falar, mais a emoción da súa faciana tiña contidas moitas máis palabras das que podían ceibar naquel intre; puidemos poñernos no lugar daquelas mulleres viúvas sen morto, soas para sempre, sen home e sen fillos que irían camiño dun orfanato, enfrontadas a un mundo baleiro de tonalidades, onde a negrura era o único que poderían albiscar.

Foi unha homenaxe ós que perderon a vida e ás súas familias, mais tamén a todos os homes de mar que fan do seu traballo algo máis que unha profesión. Son coñecedores de todas as lanchas e barcos dos arredores, falan delas cun cariño coma se dunha muller estiveramos a tratar, saben cal é a máis mariñeira, cal a que mellor se move ou a que ten a silueta máis engaiolante e trátanas co respecto que precisan aqueles dos que depende a nosa vida, mais tamén a morte. E neste día foron quen de compartir connosco o seu saber, as súas inquedanzas, as súas penas e as súas alegrías; abeiraron o seu léxico para entendermos; baixaron, en fin á terra.

O noso máis sincero recoñecemento, porque eles, os homes de mar, son os que nos fan diferentes neste recuncho do norte do país.

--------------------

Texto: Manel Bouzamayor

Fotos: Xosé María Torres





luns, 12 de xullo de 2021

Centenario da colocación da primeira pedra do Escolar de San Claudio (1921-2021)

O espléndido edificio
do escolar de San Claudio



Os días 10 e 11 de xullo, tivo lugar en San Claudio a homenaxe aos fundadores do Escolar da parroquia. As actividades, organizadas pola Asociación Centro Cultural Libro Vivo, iniciáronse o sábado, 10, cunha exposición oral e presentación audiovisual a cargo de J. Carlos Breixo, Cronista Oficial e veciño da parroquia, que iniciou os actos lendo a noticia tal como publicaba Extensión Agraria, un semanario conservador que falaba de que o mellor modelo de educación era fixarse na vida do Neno Xesús, pero que axiña cambiaría de opinión ao decatarse de que o centro pretendía ser laico.

Carlos Breixo nun momento
da súa disertación

Falou Carlos sobre o gran exemplo da sociedade daqueles primeiros ortigueireses en América, a onde marchaban pais e fillos, moitos deles nenos, sobre todo varóns, xa no ano 1847, e da obra levada a cabo polos benfeitores que un día emigraron buscando unha vida mellor, mais non esqueceron a súa terra e seguiron colaborando e enviando cartos, que tamén se destinaron a ampliación da igrexa e construción da torre. na propia parroquia

O fermoso val de San Claudio,
coa ría ao fondo


No ano 1921 colocouse a primeira pedra do Escolar, acto no que estivo presente o mestre e poeta Victoriano Taibo, xunto a Tomás Villar e outros veciños que rematarían a festa no lugar da Rocha. No 1924 queda rematada a estrutura do edificio, feita con pedra da canteira de Tras do Río, na propia parroquia, segundo informou o Cronista.

A presentación do audiovisual dos cen anos de historia do local e da parroquia, rematou cun forte aplauso para Andrés Piñón.

O domingo, 11, ás doce horas, plantouse un magnolio na honra dos fundadores da Sociedade San Claudio, que dera lugar a comezo dos anos trinta do século pasado á San Claudio Sociedad Pro Instrucción y Recreo Mutuo.

Iván Pérez, actual presidente
da asociación Libro Vivo
Entre os anos 1931 e 1980, o edificio acollería a escola, logo foi sede do Teleclub e no ano 1980, tras moitos avatares, pasa a ser Libro Vivo a que inicia a rehabilitación do edificio.

Os veciños asistentes aos actos foron convidados a unha degustación de produtos galegos, tomándose as medidas necesarias dado a situación actual provocada polo Covid-19.

A actual directiva da Asociación está formada por: Iván Pérez (presidente), Diego Chao (vicepresidente), Diego Bellas (secretario) e Juan Rodríguez (tesoureiro).

--------------------

Texto e fotos: Luli Dopico



mércores, 30 de xuño de 2021

SUCESOS, DUDAS Y ALGÚN POEMA, un libro de la polifacética artista Celia Pía

 

LIBRO

Sucesos, dudas y algún poema

Nuestra vecina, Celia Pía Morandeira, acaba de publicar un vistoso poemario en el que da rienda suelta a sus sentimientos, recopilados en cincuenta composiciones literarias acompañadas de unos singulares dibujos. Estos ilustran cada latido del corazón de la artista en la página blanca sobre la que vuela durante un viaje ancestral en el que conjuga el amor a sus padres, el descubrimiento del mundo nuevo de Pablo, su hijo, y los amigos que la alentaron y apoyaron en la búsqueda de la palabra precisa: Moncho Barro, Lilo y María Vázquez.

Si soñar es dibujar en el aire lo que nadie ha visto, Celia nos hace coronar la cumbre y planear zigzagueando nuestro idílico paisaje sentimental, aproximándose sin pausa al infinito para coger aliento y llegar a la definición de niño“Ser mágico y frágil de intelecto ilimitado con quien el adulto rememora lo olvidado mientras la vida sucede”.

Celia sabe quién es, o intenta saberlo a pesar del nombre propio que lo valora como un peso difícil con el cual cargar cada mañana, y se pregunta apurando la primera taza de café que espabila los sentidos: “¿Acaso un escritor no se transfigura bajo la piel de aquellos sobre los que escribe?”.

Escribir pues… representar conceptos a través de símbolos, letras como patitas de mosca molestando hasta que das sentido a una idea, evocación de un momento determinado, novelar vida, rubricar experiencias, reír y llorar hasta vaciar el alma de contenidos que florecen en primavera y se desvanecen en las hojas muertas de otoño. Escribir es para Celia: “Dejar rastro para reencontrarse en los espejos”.

Celia Pía en su estudio
A esta hora de la mañana, con las nieblas del Ortegal sembrando dudas de si brillará el sol o no a lo largo del día, subiré a la rama del árbol para ser como el pájaro en el instante exacto en que también decido ser mariposa y abarcar un universo pequeñito y caduco como el aroma de la rosa que deshizo el agua de la noche de San Juan y “sin siquiera tocarla” los pétalos vistieron de color las emociones maravillosas que el libro despertó en la mujer que un día habitó en la entrañable locura de Celia: escribir un libro, dibujar una sustancia, caminar pintando vida, cantando alegre a una distancia de bolero y bailando al son donde no falta ni sobra nada.

Así de bello es el libro de Celia, que alguien muy querido por ella estará leyendo en los cielos.

Enhorabuena, mujer de luz que abarcas tantas artes: música, pintura, escritura… Y lo que no sabemos.

Luly Dopico

Ficha técnica

Edita:      NINO, centro de impresión digital. Santiago de Compostela, abril 2021.

Autora:   Celia Pia Morandeira: celiapiamusico@gmail.com





luns, 14 de xuño de 2021

Presentación nas Pontes do nº 13 da revista HUME de estudos históricos e locais

 


O pasado 11 de xuño, venres, pola tarde, presentouse na  auditorio da Casa Dopeso das Pontes o novo número da revista anual HUME, dedicado aos estudos históricos e sociais da localidade das Pontes e de toda a sua comarca.

Atendendo á situación de pandemia polo coronavirus, o acto foi organizado con estrictas medidas de seguridade: uso obrigatorio de máscara facial e  xel desinfectante, toma de temperatura na entrada, rexistro do nome e do número de teléfono persoal, indicación a cada persoa do seu asento na sala -restrinxida a menos do 50% de capacidade-, que se ben retrasou un pouquiño a entrada, deu sensación de seguridade ás case 100 persoas que acudiron a esta cita anual.

O acto foi presentado por Marisol Souto, do equipo da revista, e contou coa participación de varios dos autores dos artigos, así como dos galardonados no Certame de Investigación que desde hai 5 anos convoca a asociación HUME.

Visión xeral do escenario e dos
participantes no acto, todos cubertos
con máscaras faciais.
O número deste ano ofrece 6 artigos, cun total de 364 páxinas, algo menos do que é habitual, pero que sen embargo non diminúe o interese deste novo número. Ademáis, esta nova ediión conta co interese dunha maquetación renovada, perofesional e máis moderna, algo que todas as revistas debemos facer cada certo tempo para facerse máis atractivas aos lectores, en especial no mundo de hoxe, onde o visual manda.



Os autores deste número son, salvo dous, novos na revista, algo que é importante, pois as revistas culturais non deben ser un coto pechado, ao contrario, deben abrirse periódicamente a novos temas e a novos colaboradores, algo non sempre difícil de conseguir nunha revista.

A revista é de edición non venal, distribúese de forma gratuita a todas as persoas interesadas, grazas ao patrocinio da deputación da Coruña e do concello das Pontes. De feito, Antonio Alonso, concelleiro de Urbanismo e primeiro tenente de alcalde, estaba presente no acto, apoiando a marcha da revista, xunto cos membros da Comité de Redacción, como Fina Blanco e Manuel Souto.

Coa inexcusable máscara facial (cando poderemos librarnos delas??), autores como Xavier Barcón e Miriam Fdez. Otero foron presentando -con máis ou menos experiencia e soltura no escenario- os seus artigos. Para nos o maior interese foi a intervención de Carlos Breixo, Cronista Oficial do Concello de Ortigueira, que expuso o contido dun artigo, titulado "O Castro da Uz, A Seara e Bidueiros; lugares no Camiño Francés ou seu paso polas Pontes de García Rodríguez citados no testamento de Alonso de Bouza, que foi outorgado no ano 1605; un pouco de historia e de etnografía aplicada", un longo título, que como el mesmo recoñeceu é casi un resumo do seu contido. Unha vez máis, a producción historiográfica de Breixo versa sobre o paso do Camiño de Santiago, do Camiño Francés, como se encargou de salientar, polas Pontes, tarefa na que leva investigando varios lustros tras os comezos dos anteriores mestres investigadores que formaron aos máis novos.
Carlos Breixo, Cronista Oficial
de Ortigueira, nun momento
da sua intervención.

É o caso de mestres como Rafael Usero, Cronista Oficial de Cedeira, que xa na edición primeira da sua obra El Santuario de San Andrés de Teixido, editada en 1972, falaba do paso do camiño xacobeo polas nosas terras. Por certo, que Breixo revelou un pequeno problema de saúde de Usero, que deu lugar a unha intervención cirúrxica recente, facendo votos polo restablecemente deste mestre investigación, desexo ao que nos unimos.

O acto, que se prolongou durante case dúas horas, rematou coa exposición dos premiados no V Certame de Investigación HUME, que presentaron un resume dos seus traballos, que aparecerán xa no número 14 da revista.

Por último, cabe felicitar ao equipo da revista: Manuel Souto, Marisol Souto, Nieves Seijo, Fina Blanco, Antón Carballo e Antonio Castro polo seu esforzo e traballo calado e desinteresado. Que o seu labor siga dando froitos como este número 13 -meigas fóra!- que hoxe temos nas máns. Os nosos parabéns!


-------------- 

Fotografías: Asociación HUME

Texto: Xosé María Torres

 





sábado, 12 de xuño de 2021

Intervención de Álvaro Dávila na Ofrenda a Julio Dávila no 50º aniversario da súa morte.

Álvaro Dávila ante Carlos Breixo, Cronista,
e Juan Cao, concelleiro de Cultura
(foto: concello de Ortigueira)
 


Onte, 11 de xuño, tivo lugar no cemiterio municipal de Ortigueira unha Ofrenda floral a D. Julio Dávila Díaz (1871-1971), xeógrafo e historiador, con motivo do cincuentenario da súa morte, acaecida en Madrid hai exactamente 50 anos. Foi o primeiro dos actos que promoverá a concello de Ortigueira durante os próximos meses para honrar o sexquicentenario do nacemento dun dos seus fillos máis ilustres. Lembremos que foi firme defensor en Madrid dos intereses de Ortigueira e Cronista Oficial  do concello durante case 30 anos (entre 1943 e 1971), e sen dúbida unha das persoas máis queridas polos ortigueireses de onte e de hoxe.

No fermoso lugar que acolle ao cemiterio de Ortigueira, a punta de Requeixo, e ante o panteón familiar dos Dávila, tivo lugar o sinxelo acto que foi seguido con atención por unha trintena de persoas entre membros da corporación, familiares e amigos. O acto -que se pode visualizar aquí no video gravado polo concello- comezou cuns acordes de gaita do director da Escola de Gaitas de Ortigueira, Rodrigo López, e foi presentado por Juan Cao, concelleiro de Cultura e alcalde accidental, por ausencia de titular, Juan Penabad, que deu paso a Carlos Breixo, Cronista Oficial de Ortigueira.

Este fixo, en castelán, en atención á presenza de varios familiares de D. Julio chegados de Madrid, unha breve semblanza do autor da Geografía Descritiva da comarca de Ortigueira. Coa súa coñecida oratoria fixo un canto á súa figura e á sua amizade con Federico Maciñeira e Pardo de Lama, declarando que emitira un informe que lle fora solicitado pola corporación sobre a dedicación a D. Julio dunha rúa ou outro espazo público en Ortigueira en homenaxe á súa figura. Tempo teremos que coñecer a decisión do concello e o resto de actos que haberá ao longo do ano, entre os que a nosa asociación Terras do Ortegal terá unha pequena contribución coa reedición facsimilar dunha das súas obras.



Foto de grupo cos membros da familia
e do concello que interviron no acto

,

A continuación, e previa á colocación da ofrenda floral no interior do Panteón familiar, tivo lugar a intervención de Álvaro Dávila García, bisneto de D. Julio, e encargado de intervir no nome da familia. A súa intervención, moi emotiva, foi realizada en galego, para sorpresa de moitos dos que alí estábamos. E ademáis nun galego moi correcto, por certo, pese a procedencia madrileña de Álvaro, que máis alá de vir nos periodos vacacionais, se está convertendo nun ortigueirés máis, como o demostra a súa permanencia na nosa vila durante moitos meses deste ano de pandemia. Por iso, e co seu permiso, pareceunos de interese reproducir o seu discurso, que contén trazos emotivos que gustará coñecer a moitos ortigueireses.

Por último, indicar que o acto rematou cunha nova intervención musical de Rodrigo, que interpretou o Himno Galego.

Parabéns a toda a familia Dávila e de forma moi especial a Álvaro!

.

Intervención de Álvaro Dávila García


Sr. Concelleiro de Cultura, Cronista Oficial, amigos:

Rodrigo López, director
da Escola de Gaitas
Como derradeiro fillo da derradeira neta de Julio Dávila, troquei a orde legal dos meus apelidos para preservar a súa memoria e teño o orgullo de ser pai doutro Julio Dávila nado en 2020. Polo que en nome da familia e con fonda emoción, quero agradecer ao Concello de Ortigueira a organización de este acto de lembranza e homenaxe a figura de Julio Dávila de cuxo falecemento se cumpren hoxe, 11 de xullo de 2021, 50 anos. Grazas tamén aos representantes dos grupos políticos municipais asistentes polo apoio.


Julio, como tantos galegos, tomou o camiño da emigración. Nos seus primeiros anos no Cono Sur non tivo unha vida doada senon chea de privacións. Porén afrontóunas coas mellores virtudes que se lle presupoñen aos galegos, a resistencia e capacidade de sacrificio. Grazas a esa perserveranza cedo chegaron éxitos profesionais que lle permitiron vivir con maior folgura e poder empregar cada vez máis tempo na súa paixón, a súa terra. Nun primeiro momento desde Buenos Aires con viaxes de ida e volta a Europa, pero marcado emocionalmente por unha desgraza decidíu acelerar o retorno. A morte en Arxentina do seu primoxénito Jesús Manuel, fixo que decidirá regresar coa sua muller Petra e os seus dous fillos máis novos, Isabel e Julio. Trouxeron con eles o corpo de Jesús Manuel a repousar neste panteón, onde anos despois virían a facelo tamén todos eles. Coa cicatriz anímica da perda e coas costas cubertas froito do traballo en Arxentina decidíu autoimporse una obriga gustosa de dedicación total á defensa dos intereses de Ortigueira.


Ese sino elexido, ben podería vir do seu carácter. Quen coñeceron ao meu bisavó Julio Dávila descríbeno como un home organizado, metódico e atento observador. Tal era a súa meticulosidade que anotaba centos de datos, como a temperatura e condicións meteorolóxicas observadas diaria e exhaustivamente. Esta afección polos detalles xunto co seu carácter espartano, austero e discreto, foron as chaves do su intenso e extenso traballo. A sua obra xeográfica ou mesmo os seus esforzos polo correcto uso do xentilicio ortigueirés son sinais da sua sana obstinación sistemática. Mesmo casi desde a sua tumba pódese observar tamén froitos tanxibles dos seus desvelos, como é o Malecón do porto de Ortigueira.


Os seus descendentes herdamos del a paixón por Ortigueira e sentímonos abraiados polo recoñecemento da sua Vila. Celebramos as iniciativas que agora comezan tanto do Concello como da asociación Terras do Ortegal para a divulgación da súa obra. E soñamos con que se cadra inspirados polo seu exemplo poidan xurdir moitos Dávilas novos que dediquen as suas forzas a defensa dos intereses da comarca e a conservación do patrimonio histórico e cultural.


Moitas grazas a todos

Álvaro Dávila García


------------------------- 


Texto da reseña: Xosé María Torres

Fotografias: Marta Fraga (concello de Ortigueira)





venres, 23 de abril de 2021

Ortigueira hai 175 anos. Que pasou aquel 23 de abril de 1846?

 

Ortigueira uns anos despois dos feitos. Vista
do pintor Ricardo Balaca (4.09.1868)
Aínda segue en pe a vella igrexa do Ponto


Como ben sabía Cervantes, unha liña lixeira, case invisible, separa o heroico do ridículo. Hai 175 anos Manuel Fernández Poyán, avogado e fiscal en Santa Marta, decidiu transitar ese delicado fío de ronsel.

O 2 de abril de 1846 o coronel Miguel Solís protagonizaba un levantamento militar en Lugo; o 15 de abril Santiago sumábase ao movemento co respaldo de referentes do progresismo galaico como Antolín Faraldo ou Juana de Vega, viúva do guerrilleiro Espoz y Mina. Para o 20 de abril Manuel xa tiña organizado en Ortigueira un comando na compaña de Ramón Díaz (avó de Julio Dávila), Fernando Pita, Valentín CambaJacobo Álvarez. Aquela mesma tarde o grupo reivindica as súas primeiras accións: aprópianse da correspondencia dun correo real, a quen deixan mallado na pousada, e rouban un cabalo a Manuel Teijeiro, que un criado chamado Vicente Soto, alcumado Carrizo, levaba á corte. 

Retrato oficial
de Manuel Fernández Poyán
como deputado nas Cortes

Na mañá do día seguinte abandonaban Santa Marta. O grupo contaba xa cunha ducia de membros; sobre os cinco orixinarios, xuntáranse Ramón Almoina (cirurxán), Vicente Rivadeneira, Francisco Pita, Ricardo Cao, José Villamil, Vicente Cuevas e Vicente Nieto (ex-carabineiro). Antes de marcharen, Manuel despediuse do seu pequeno afillado de dez anos, Ramón Álvarez Caneiro, quen sería tío carnal de Ramón Álvarez Fustes

O comando dirixiuse a Santiago; Manuel sobre o cabalo roubado, e os outros once andando. Na mañá do 23 de abril, mortos de cansazo, chegaron ás portas de Compostela, apenas para contemplar dende os altos de Salgueiriños a derrota da pequena revolución, novamente frustrada. 

Foi entón cando Manuel fixo chamar nun aparte a Ramón Díaz e díxolle que fuxía. Aproveitando que aínda tiña o cabalo do Carrizo, escaparía a Portugal, abandonando ao resto á súa sorte nunha terra inzada de militares. E tal cual fixo. O grupo esgazouse: Rivadeneira e Camba marcharon a Portugal, Nieto escapou cara o monte e os outros oito quixeron regresar a Santa Marta, mais foron detidos o día 27. Os soldados comentáronlles entre risos que o día anterior os dirixentes da revolta foran fusilados no camposanto de Paleo, perto de Carral, e que os seguidores dos sediciosos correrían a mesma sorte. 

Ramón Díaz, Fernando Pita, Valentín Camba e Jacobo Alvarez foron condenados a pena de morte, por participaren no ataque contra o correo; os outros cinco, Ricardo Cao, Ramón Almoina, Francisco Pita, José Villamil e Vicente Cuevas foron condenados ao desterro en África.

Por fortuna, a sentenza non se cumpríu. Despois de cinco meses na cadea, todos eles foron amnistiados (ver neste mesmo blog: Que lle debe Ortigueira a Isabel II?). 

Monumento aos
mártires de Carral


Non soamente amnistiados. Os protagonistas do levantamento do 1846 pasaron en moi poucos anos de ser traidores a ser heroes. Abeirado entón pola brisa do éxito, Manuel Fernández Poyán regresou do exilio en Portugal e iniciou unha carreira política co orgullo de ser compañeiro de loita dos mártires de Carral. Foi deputado nas Cortes, decano do Colexio de Avogados de A Coruña e home de éxito e fortuna. Os outros once non esquecerían ao traidor. 

Ramón Díaz, o vello lugartenente de Poyán, foi o pai de Dolores Díaz, quen aínda hoxe presta o seu nome ao asilo de Santa Marta, e avó de Julio Dávila. O seu neto atopou entre os seus papeis un vello caderno de sesenta e tres páxinas titulado “Los doce amigos” onde se relataba a historia. De regreso a Arxentina, Julio Dávila publicou na revista Almanaque Gallego, en 1902, un espléndido artigo sobre o caderno que atopara entre as pertenzas do seu avó.

O 23 de abril de 1521 o exército do Emperador Carlos rematou nas campas de Villalar co soño comuneiro; cúmprense agora cincocentos anos. Pero Ramón Díaz lembraría a derrota doutro 23 de abril; o día de 1846 no que ás beiras do Tambre o seu xefe abandonounos chorando, baixo unha choiva de torrenteira, para fuxir a Portugal. Dalí regresaría meses despois, heroico e ridículo, preparando un peito enchido de fachenda para recibir as medallas dos mártires.

Sic transit gloria mundi.

------------------------------

Texto: Carlos López-Keller Álvarez

Para máis información:

  • López-Keller Álvarez, Carlos (2014): "Santa Marta na revolta de 1846. Peripecias da cuadrilla de Poyán, revista Terras do Ortegal nº 1, 75-84.