Ortigueira recuperará o próximo xoves 30 de abril o Privilexio Rodado de Afonso X sobre Santa Marta de Ortigueira

Privilexio rodado de Afonso X
sobre Santa Marta de Ortigueira
(Foto: concello de Ortigueira)

 

O próximo 30 de abril a Xunta de Galicia, representada polo seu presidente, Alfonso Rueda, entregará ao concello de Ortigueira, nun acto que comezará no teatro de Beneficencia  á 1 da tarde (13.00 hora), o exemplar orixinal do Privilexio Rodado de Afonso X alcumdo o Sabio —rei de Castela e  León entre 1252 e 1284— asinado en 1255 en Valladolid. Por este documento, concedérase o Foro de Benavente a unha vila, Santa Marta de Ortigueira fundada algúns anos antes en data imprecisa.

Ortigueira é unha vila medieval, aínda que moitos non o saiban, pola carencia hoxe de edificios daquela época.

Características do Privilexio

Os privilexios rodados eran os documentros máis solemnes da chancelería real castelá. O termo rodado ven de que o signo (a sinatura) do rei ven envolto por unha roda que serve de validación e refrendo do disposto

. O documento orixinal debía ter un carimbo de chumbo pendente con fíos de seda, que non sabemos se se conserva no noso caso.

Este privilexio rodado foi otorgado en Valladolid o 20 de setembro de 1255, mide 52 x 54 cm, e está confeccionado en pergamiño, o material máis noble da época.

Afonso X nunha miniatura medieval

Beneficios do Foro de Benavente

Cabe lembrar que os primeiros señores de Ortigueira foron os condes de Montenegro; despois deste Foro de Benavente os habitantes e o territorio da vila de Ortigueira pasaban a depender, con carácter perpetuo, de forma directa da Coroa (como as vilas de Baiona, A Coruña e Viveiro, entre outras), eliminando a dependencia dun señor feudal. 

O privilegio foi confirmado por Enrique III de Castela een 1405, e refrendado novamente por Afonso XI de Castela

Era de mill e trezientos e setenta e un annos

Lamentablemente, esa adscripción perpetua ñá Coroa non se cumpriu: en 1442 o rei Xoán II de Castela otorgou a Diego Pérez Sarmiento y Manrique, adelantado mayor de Galicia e señor de Mucientes e Santa Marta de Ortigueira o título de Conde de Santa Marta, que pasou a integrarse despois na casa de Altamira e posteriromente o marquesado de Astorga, hoxe integrada no poderosa e inmensa Casa de Alba.

 

Peripecias do noso Privilexio Rodado

Federico Maciñeira e Pardo de Lama,
insigne historiador

O documento, segundo nos conta o historiador Federico Maciñeira no seu libro Crónicas de Ortigueira, publicado en 1892, fora remitido o 22 de decembro de 1817, cumprindo o requerimento recibido, á Xefatura Política da provincia, isto é, a Betanzos, á que estaba adscrita naquela altura Ortigueira e resto de concellos do Ortegal (ata 1833, en que se constituíron as actuais catro provincias galegas). Conta Maciñeira que no arquivo municipal quedara unha copia legalizada... da que non hai rastro hoxe no arquivo, segundo nos conta a súa actual Directora, María José Vilasánchez.

No libro Historia de Ortigueira, publicado en 1999 pola editorial Vía Láctea, e do que foron autores Emilio Ramil, Carlos Breixo e Emilio Grandío, o actual Cronista de Ortigueira, Breixo, apuntaba que o citado privilexio estaba depositado na sede da Fundación Camilo José Cela, en Iria Flavia (Padrón). Hoxe sabemos que o documento nalgún momento foi expoliado do seu depósito en Betanzos e posto no mercado de coleccionistas privados. A finais dos anos 60 do pasado século XX o documento foi adquirido polo escritor Camilo José Cela e conservado na súa residencia en Palma de Mallorca. Daquí pasou, en efecto, a Iria Flavia á sede da Fundación Cela, que como se sabe foi intervida pola Xunta de Galicia ante as irregularidades económicas cometidas polos seus xestores (entre os que se atopaba a segunda muller de Camilo José Cela, pero esta é outra historia...).

Invitación oficial do concello de Ortigueira
para asistir ao acto de entrega do Privilexio rodado
o xoves 30 de abril de 2026

Requisitos de conservación

O documento, de case 800 anos, feito en pergamiño, un material caro pero de máxima calidade e duración garantida, require unhas condicións de conservación extraordinarias. Xa non se trata só dun control estrito de temperatura e humidade, senón tamén de iluminación (a luz solar ou de lámpadas inapropiadas poderían destruir a tinta co que foi redactado o documento), e por suposto, protexido de sustracción, deterioro ou vandalismo e co seguro corespondente.

As directrices dos técnicos na materia (directora do Arquivo Municipal e técnicos do departamento de Cultura municipal) determinarán cal será a mellor forma de conservación e exposición do documento

Proposto de estudo e difusión

Desde Terras do Ortegal consideramos de interese que algún experto en Paleografía e Diplomática medieval estudase e transcribise o documento, artigo que nos comprometemos a incluir nalgún próximo número da nosa revista, e que ademáis diso se fixese por parte do concello de Ortigueira un folleto divulgativo, con carácter máis breve e divulgativo, que fose conservado con orgullo en todos os hogares ortigueireses. Dito queda.

----------------------  

Texto: Xosé María Torres